EMDR bij pijn met een traumatische of emotionele component

Pijn is een complex fenomeen dat lang niet altijd een duidelijke fysieke oorzaak heeft. Voor veel mensen wordt pijnbeleving mede bepaald of zelfs gedomineerd door onverwerkte emotionele ervaringen, angsten of traumatische herinneringen. Wanneer standaard medische behandelingen onvoldoende soelaas bieden, kan dit wijzen op een onderliggende psychische component die de pijn chronisch maakt of versterkt.

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) heeft zich bewezen als een effectieve behandelmethode voor posttraumatische stressstoornis (PTSS). Het kernprincipe – het verwerken van vastgelopen, beladen herinneringen – blijkt ook veelbelovend bij bepaalde vormen van chronische pijn. Dit geldt met name wanneer de pijn is ontstaan na een schokkende gebeurtenis, of wanneer de pijn zelf als traumatisch wordt ervaren en leidt tot hevige angst, hulpeloosheid en vermijding.

De behandeling richt zich niet op de pijnsensatie zelf, maar op de emotionele lading en de disfunctionele overtuigingen die eraan verbonden zijn. Denk aan gedachten zoals "Mijn lichaam heeft me in de steek gelaten" of "De pijn zal nooit meer overgaan". Door deze herinneringen en overtuigingen met behulp van bilaterale stimulatie (zozijde oogbewegingen) te verwerken, kan de heftigheid ervan afnemen. Hierdoor vermindert vaak ook de pijnervaring, omdat de emotionele amplificatie wordt weggenomen.

Dit artikel gaat dieper in op het werkingsmechanisme van EMDR bij pijn, de wetenschappelijke onderbouwing en de specifieke stappen binnen een dergelijke behandeling. Het biedt inzicht in hoe het verwerken van emotionele wonden kan leiden tot verlichting van lichamelijk lijden.

Hoe een EMDR-protocol voor pijn in zijn werk gaat: stappen en aanpassingen

Het EMDR-pijnprotocol volgt dezelfde achtfasige structuur als bij trauma, maar met specifieke aanpassingen gericht op de pijnervaring en de daaraan gekoppelde herinneringen, overtuigingen en emoties. Het doel is niet de fysieke sensatie volledig te elimineren, maar de emotionele lading en de invloed op het leven te verminderen.

Fase 1: Anamnese en Voorbereiding
De therapeut brengt de pijnhistorie in kaart, inclusief het begin, de ontwikkeling en alle relevante (medische) gebeurtenissen. Cruciaal is het identificeren van de doelherinneringen: vroegere, pijnlijke of angstige ervaringen die bijdragen aan de huidige pijn, zoals een ongeluk, een medische ingreep of periodes van intense stress. Ook worden huidige triggers en disfunctionele overtuigingen over de pijn (bijv. "De pijn vernietigt mijn leven") vastgesteld.

Fase 2: Voorbereiding
Naast het uitleggen van het proces en het aanleren van stabiliserende technieken, wordt de aandacht gericht op het lichaam. De cliënt leert de pijnsensatie te observeren zonder oordeel. Vaak wordt een 'veilige plek' of een hulpbron geïnstalleerd die kan worden ingezet bij ongemak tijdens de sessie.

Fase 3: Assessment
Voor een geselecteerde doelherinnering of de huidige pijn wordt het target opgebouwd. De cliënt kiest een representatief beeld, een negatieve cognitie (NC) over de pijn (bijv. "Ik ben hulpeloos"), en een positieve cognitie (PC) die men wil geloven (bijv. "Ik kan ermee omgaan"). De Validiteit van Cognitie (VoC) en de emotionele lading (SUD) worden gemeten. De lichamelijke locatie van de pijn of de bijbehorende spanning is een centraal aandachtspunt.

Fase 4: Desensitisatie
De therapeut vraagt de cliënt zich te concentreren op het beeld, de negatieve gedachte en de lichaamsensatie, terwijl gelijktijdig bilaterale stimulatie (BLS) wordt toegepast, zoals oogbewegingen of tikjes. De aandacht gaat hierbij niet alleen naar de herinnering, maar vooral ook naar de veranderingen in de lichaamsgewaring. Het proces volgt het spontane associatieve pad van de cliënt, dat kan gaan van herinneringen naar huidige pijnsensaties en emoties.

Fase 5: Installatie
De positieve cognitie (bijv. "Ik heb controle") wordt versterkt en gekoppeld aan het oorspronkelijke target met behulp van BLS. Het doel is dat de cliënt deze overtuiging volledig gaat geloven in relatie tot de pijnervaring.

Fase 6: Lichaamsscan
Dit is een essentiële fase bij pijn. De cliënt scant mentaal het hele lichaam af terwijl aan de oorspronkelijke pijnherinnering wordt gedacht. Eventuele resterende spanning, ongemak of pijn wordt als target genomen voor verdere BLS, tot de scan een neutraal of rustig gevoel geeft.

Fase 7: Afsluiting
De sessie wordt zorgvuldig afgerond, ook als het target niet volledig is verwerkt. De cliënt wordt teruggebracht naar een stabiele staat. Psycho-educatie over mogelijke nawerkingen en het bijhouden van een logboek over pijn en gerelateerde gedachten tussen sessies is gebruikelijk.

Fase 8: Her-evaluatie
Bij een volgende sessie wordt het effect geëvalueerd. Zijn de SUD en VoC-scores verbeterd? Is er verandering in de pijnintensiteit, de beleving ervan of het dagelijks functioneren? Nieuwe targets worden dan geselecteerd op basis van deze evaluatie.

Belangrijke aanpassingen zijn: een langzamere opbouw, extra aandacht voor stabilisatie, het direct targeten van de lichamelijke sensatie, en het werken met zowel herinneringen aan het ontstaan van de pijn als aan huidige pijnmomenten. Het protocol erkent de complexe wisselwerking tussen lichaam en psyche bij chronische pijn.

Het identificeren van geschikte herinneringen en triggers voor de behandeling

De kern van EMDR bij pijn ligt in het vinden en verwerken van de emotioneel geladen herinneringen die aan de huidige pijn gekoppeld zijn. Dit is een delicaat en essentieel proces, aangezien de oorsprong niet altijd direct voor de hand ligt. De behandeling richt zich niet op de pijnsensatie zelf, maar op de geheugen-netwerken die de pijn in stand houden.

De therapeut werkt samen met de cliënt om doelherinneringen te identificeren. Dit kunnen expliciete traumatische gebeurtenissen zijn (een ongeval, een medische ingreep), maar ook vroege ervaringen van machteloosheid, verwaarlozing of emotionele pijn die het fundament vormen voor hoe pijn wordt beleefd. Soms is de eerste keer dat de pijn optrad, of een moment van extreme angst rond de pijn, het meest relevant.

Naast herinneringen zijn huidige triggers cruciaal om in kaart te brengen. Dit zijn situaties, sensaties, gedachten of emoties die de pijn doen oplaaien of verergeren. Voorbeelden zijn: bepaalde bewegingen (die herinneren aan het letsel), gezichtsuitdrukkingen van anderen, geluiden uit een medische setting, of gevoelens van afwijzing. Deze triggers fungeren als toegangspoorten tot de onderliggende, onverwerkte herinnering.

Een belangrijk richtsnoer bij de selectie is het subjectieve verband dat de cliënt voelt. Welk beeld, gedachte of gevoel schiet te binnen op het moment dat de pijn toeneemt? De SUD (Subjective Units of Disturbance) – de mate van emotionele belasting – die een herinnering of trigger oproept, is een leidraad. Hoe hoger de lading, hoe centraler deze waarschijnlijk in het netwerk staat.

Het uiteindelijke doel is om via deze specifieke herinneringen en triggers het maladaptieve geheugennetwerk te activeren en met bilaterale stimulatie te desensibiliseren. Hierdoor verzwakt de emotionele lading, waardoor ook de pijnbeleving kan veranderen en de link tussen trigger en pijnreactie doorbroken wordt.

Veelgestelde vragen:

Ik heb al jaren chronische rugpijn waar geen fysieke oorzaak voor wordt gevonden. Mijn arts zegt dat het mogelijk 'psychosomatisch' is. Kan EMDR hier echt iets aan doen?

Ja, EMDR kan in zo'n situatie een zinvolle behandeling zijn. Het idee is dat eerdere ervaringen, zoals een val, een medische ingreep of een periode van extreme stress, een blijvende lichamelijke herinnering kunnen vormen. Zelfs als de oorspronkelijke verwonding is genezen, kan het zenuwstelsel de pijnsignalen vast blijven houden. EMDR richt zich niet direct op de pijn zelf, maar op die opgeslagen herinneringen en de daaraan gekoppelde emoties, zoals angst, hulpeloosheid of woede. Door deze herinneringen te verwerken, kan het alsof het alarmsysteem voor pijn in je lichaam wordt gereset. Veel mensen merken dat de pijn minder wordt, anders aanvoelt of beter te verdragen is. Het is wel belangrijk dat dit gebeurt in samenwerking met je arts of pijnspecialist om lichamelijke oorzaken uit te sluiten.

Hoe ziet een EMDR-sessie voor pijn er in de praktijk uit? Is het hetzelfde als bij trauma?

De basis is vergelijkbaar met EMDR voor trauma, maar de focus verschilt. De therapeut zal met je beginnen om specifieke gebeurtenissen te vinden die met de pijn verbonden zijn. Dat kan de eerste keer zijn dat de pijn opkwam, maar ook een angstige medische behandeling of een moment van machteloosheid. Vervolgens vraag ik je om je op die gebeurtenis en de bijbehorende lichamelijke sensatie te concentreren, terwijl je tegelijkertijd een afleidende stimulus volgt, zoals mijn vingers die heen en weer gaan of geluidstonen via een koptelefoon. Het doel is niet om de gebeurtenis te vergeten, maar om de lading ervan weg te nemen. Tussendoor vraag ik regelmatig wat er in je opkomt en of er veranderingen zijn in de pijnsensatie. Een sessie kan daardoor intens zijn, maar vaak voelen mensen na afloop meer afstand of een verandering in hoe ze de pijn beleven.

Werkt EMDR ook voor pijn die niet door één grote shock, maar door langdurige emotionele spanning komt?

Zeker. EMDR is niet alleen voor duidelijk traumatische gebeurtenissen zoals een ongeluk. Aanhoudende stress, zoals gepest worden, een onveilige werksituatie of langdurige relationele problemen, kan het zenuwstelsel ook overbelasten. Deze chronische spanning kan zich uiten in lichamelijke klachten zoals hoofdpijn, buikpijn of spierspanning. Bij deze vorm van pijn werken we vaak met wat we 'herhalingsherinneringen' noemen: beelden of situaties die de spanning typeren. Bijvoorbeeld het beeld van de boze baas of het gevoel van nooit goed genoeg zijn. Door deze herinneringen en de bijbehorende lichamelijke spanning stuk voor stuk met EMDR te benaderen, kan het lichaam geleidelijk leren om uit die staat van constante alertheid te komen. Dit proces vraagt meestal meer sessies dan bij een eenmalige gebeurtenis.