EMDR en verslaving - onderliggend trauma aanpakken

Verslaving wordt vaak benaderd als een op zichzelf staand probleem, een kwestie van wilskracht of verkeerde gewoonten. Deze visie schiet echter fundamenteel tekort. Steeds meer onderzoek en klinische ervaring tonen aan dat voor een aanzienlijk deel van de mensen met een verslaving, het middelengebruik functioneert als een mislukte zelfmedicatie voor dieper liggende, onverwerkte psychologische wonden. Chronische stress, hechtingsproblematiek en, in het bijzonder, traumatische ervaringen uit het verleden vormen vaak de voedingsbodem waarop verslavingsgedrag wortel schiet.

Trauma verstoort de normale verwerking van herinneringen. Beelden, emoties en lichamelijke sensaties van de gebeurtenis worden als het ware ‘bevroren’ in het geheugennetwerk. Deze onverwerkte herinneringen kunnen later, vaak getriggerd door ogenschijnlijk onschuldige prikkels, intense emotionele en fysieke reacties oproepen. Om deze overweldigende pijn te verdoven, kan een middel als alcohol, drugs of een gedrag zoals gokken een tijdelijke, maar destructieve uitweg bieden. De verslaving houdt zo het onderliggende trauma in stand.

Hier biedt Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) een krachtig en evidence-based alternatief. EMDR is een geprotocolleerde therapievorm die specifiek ontwikkeld is om de verwerking van traumatische herinneringen te faciliteren. Door gebruik te maken van bilaterale stimulatie (meestal oogbewegingen of tikjes) terwijl de cliënt zich concentreert op de beladen herinnering, wordt het natuurlijke verwerkingssysteem van de hersenen geactiveerd. De scherpe rand gaat van de herinnering af; de emotionele lading vermindert en er kunnen nieuwe, adaptieve inzichten ontstaan.

Bij de behandeling van verslaving betekent dit dat niet enkel het symptoom – het gebruik – wordt bestreden, maar dat gewerkt wordt aan de onderliggende oorzaak. Door de emotionele lading van de traumatische herinneringen die aan de verslaving ten grondslag liggen te neutraliseren, verliezen de triggers hun kracht. De drang om te gebruiken als reactie op pijn, angst of herbeleving vermindert daardoor aanzienlijk. Dit creëert een solide basis voor herstel, waarop verder kan worden gebouwd met andere vormen van therapie en ondersteuning, en opent de weg naar een werkelijk duurzaam herstel.

Hoe een EMDR-sessie voor trauma bij verslaving er in de praktijk uitziet

Een EMDR-sessie binnen een verslavingsbehandeling volgt een gestructureerd protocol, maar wordt met grote zorgvuldigheid toegepast vanwege de kwetsbaarheid van de cliënt. De sessie begint altijd met een stabilisatiefase. De therapeut en cliënt bespreken veiligheid en beheersing. Ze oefenen bijvoorbeeld een 'veilige plek'-visualisatie of ademhalingstechniek die de cliënt kan inzetten als emoties overweldigend worden. Dit is cruciaal om te voorkomen dat iemand naar middelengebruik vlucht na de sessie.

Vervolgens identificeert de cliënt met begeleiding het specifieke traumatische herinneringsbeeld dat aan de verslaving gekoppeld is. Dit kan een beeld zijn uit de kindertijd of een herinnering aan een ernstig voorval tijdens het gebruik. De bijbehorende negatieve overtuiging over zichzelf wordt scherp gesteld, zoals "Ik ben machteloos" of "Ik verdien het om gekwetst te worden". De cliënt kiest ook een positieve vervangende gedachte, zoals "Ik kan nu voor mezelf zorgen".

Dan start de bilaterale stimulatie, vaak door de therapeut die met zijn vingers voor de ogen van de cliënt beweegt die deze volgt. Alternatieven zijn afwisselende geluidstonen via een koptelefoon of lichte tikjes op de knieën. Tijdens deze sets vraagt de therapeut de cliënt om het beeld en de gevoelens toe te laten. Na elke set is er een korte pauze om te verkennen wat er opkomt: gedachten, gevoelens, lichamelijke sensaties of nieuwe beelden.

Het verwerkingsproces verloopt vaak associatief. Een herinnering aan geweld kan bijvoorbeeld verschuiven naar een besef van huidige kracht. De therapeut begeleidt zonder te sturen, met neutrale vragen zoals "Wat komt er nu bij je op?". De sets stimulatie worden herhaald tot de spanning van de herinnering aanzienlijk daalt, vaak gemeten op een schaal van 0 tot 10.

De sessie wordt altijd afgesloten met een gronding. De therapeut zorgt dat de cliënt niet in hoogspanning weggaat. De eerder geoefende veilige plek wordt opnieuw opgeroepen. Er wordt een expliciete koppeling gemaakt naar het omgaan met cravings: "Als deze herinnering nu opspeelt, wat kun je dan doen in plaats van gebruiken?". Een concreet plan voor de komende uren wordt gemaakt.

De integratie met de verslavingszorg is continu. Ingewonnen inzichten worden besproken in de reguliere therapie. Het doel is niet alleen traumaverwerking, maar het doorbreken van de link tussen trauma-lading en de drang tot gebruik, waardoor de onderliggende motor van de verslaving wordt afgezwakt.

Welke soorten herinneringen en triggers worden tijdens EMDR voor verslavingsgedrag aangepakt?

EMDR richt zich niet op de verslaving zelf, maar op de onderliggende, vaak pijnlijke herinneringen en triggers die de drang naar middelengebruik of verslavend gedrag in stand houden. Deze worden in kaart gebracht en verwerkt.

Een eerste categorie betreft vroege, pijnlijke herinneringen die ten grondslag liggen aan negatieve kernovertuigingen. Dit kunnen traumatische gebeurtenissen zijn zoals verwaarlozing, misbruik, pesten of het verlies van een dierbare. Deze herinneringen hebben vaak geleid tot overtuigingen als "Ik ben niet goed genoeg", "Ik ben kwetsbaar" of "Ik heb geen controle". De verslaving fungeert dan als een (ongezonde) strategie om met deze gevoelens om te gaan.

Ten tweede worden herinneringen aan het begin van het gebruik verwerkt. De eerste keer dat het middel een sterke positieve uitwerking had ("Dit maakt me eindelijk rustig/zeker/geaccepteerd") of juist een beschamende eerste keer kan een blauwdruk worden voor latere gewoontevorming. Het neutraliseren van deze herinnering vermindert de emotionele lading ervan.

Een derde belangrijk doelwit zijn herinneringen aan 'verlies van controle'. Dit zijn momenten waarop het gebruik escaleerde, ernstige gevolgen had (bijvoorbeeld een ongeluk, arrestatie, of verlies van werk) of gepaard ging met intense schaamte en falen. Deze herinneringen voeden de cyclus van schaamte en gebruik.

Naast herinneringen worden ook huidige interne en externe triggers aangepakt. Interne triggers zijn gevoelens zoals eenzaamheid, verveling, stress, boosheid of lichamelijke sensaties zoals spanning. Externe triggers zijn situaties, mensen, plaatsen, geuren of specifieke tijden (zoals het weekend) die automatisch de craving opwekken. Met EMDR wordt de koppeling tussen deze triggers en de automatische drang verzwakt.

Tenslotte kan ook worden gewerkt aan toekomstgerichte templates: het visualiseren van toekomstige uitdagende situaties zonder terugval, om zo een gezond, adaptief toekomstbeeld te installeren. Dit versterkt het vertrouwen in het kunnen hanteren van triggers zonder naar de verslaving te grijpen.

Veelgestelde vragen:

Ik begrijp dat EMDR werkt bij trauma, maar hoe kan het precies helpen bij een verslaving? Mijn verslaving voelt niet als een 'trauma'.

Dat is een heel begrijpelijke vraag. Veel mensen zien hun verslaving niet direct als gekoppeld aan een trauma. EMDR richt zich bij verslaving vaak niet op de verslavingsperiode zelf, maar op onderliggende, vaak vroegere ervaringen die de kwetsbaarheid voor verslaving vergroten. Denk aan gevoelens van eenzaamheid, afwijzing, falen of onveiligheid in de jeugd. Deze ervaringen kunnen negatieve overtuigingen over jezelf hebben gevormd, zoals "Ik ben niet goed genoeg" of "Ik kan er niet bij horen". Om met die pijnlijke gevoelens om te gaan, kan middelen gebruik een manier worden om tijdelijk te ontsnappen. EMDR pakt die herinneringen en de daaraan gekoppelde emoties en overtuigingen aan. Door de lading van die oude ervaringen te verminderen, vermindert ook de innerlijke drang om naar het middel te grijpen als oplossing. De verslaving wordt zo benaderd als een symptoom van onderliggende pijn, in plaats van als het hoofdprobleem.

Is EMDR een op zichzelf staande behandeling voor verslaving, of moet het gecombineerd worden met andere therapie?

EMDR wordt bijna altijd ingezet als onderdeel van een breder behandelplan voor verslaving. Het is geen vervanging voor reguliere verslavingszorg. Een typische aanpak begint vaak met stabilisatie: het onder controle krijgen van het middelengebruik, werken aan motivatie en het opbouwen van copingvaardigheden via bijvoorbeeld cognitieve gedragstherapie. Pas als iemand voldoende stabiel is en de verslavingszorg dit veilig vindt, kan EMDR gestart worden om de onderliggende trauma's aan te pakken. Daarna of tegelijkertijd blijft de gewone therapie nodig om nieuwe gewoonten te versterken en terugval te voorkomen. De combinatie is dus belangrijk: EMDR werkt aan de wortels van de problematiek, terwijl andere therapieën helpen bij het dagelijks managen van gedrag en gedachten. De behandelaars stemmen deze onderdelen op elkaar af.