EMDR therapie - eerste keus behandeling voor PTSS

Posttraumatische stressstoornis (PTSS) kan het leven van een getroffene volledig ontwrichten. De overweldigende herinneringen, nachtmerries en verhoogde waakzaamheid voeren vaak de boventoon, terwijl het verwerkingsproces stagneert. Voor deze hardnekkige klacht is in de afgelopen decennia een krachtige en evidence-based behandelmethode naar voren gekomen: Eye Movement Desensitization and Reprocessing, beter bekend als EMDR.

Waar traditionele gesprekstherapie soms tekortschiet in het bereiken van de emotionele lading van een trauma, richt EMDR zich rechtstreeks op de herinneringsnetwerken in de hersenen. De methode, ontwikkeld door Francine Shapiro, maakt gebruik van afleidende bilaterale stimulatie – vaak oogbewegingen – terwijl de patiënt zich concentreert op de meest beladen fragmenten van de herinnering. Dit proces lijkt de vastgelopen informatieverwerking weer op gang te brengen, waardoor de herinnering haar scherpe randjes verliest en in een adaptiever perspectief kan worden geplaatst.

Gezaghebbende richtlijnen, zoals die van de World Health Organization (WHO) en de Nederlandse Multidisciplinaire Richtlijn Angststoornissen, hebben EMDR dan ook aangemerkt als één van de eerste keus behandelingen voor PTSS. Deze status is gebaseerd op een solide fundament van wetenschappelijk onderzoek waaruit blijkt dat EMDR niet alleen hoogst effectief is, maar dat de resultaten ook efficiënt – vaak in een beperkt aantal sessies – worden bereikt. Het is een gestandaardiseerd protocol dat therapeuten in staat stelt om op een veilige en gestructureerde manier het trauma aan te pakken.

Dit artikel gaat dieper in op de werking, de effectiviteit en het verloop van een EMDR-behandeling. Het belicht waarom deze therapie een eerste keus is geworden voor het behandelen van PTSS en voor welke andere klachten het een waardevol instrument kan zijn in de praktijk van de geestelijke gezondheidszorg.

Hoe verloopt een typische EMDR-sessie in de praktijk?

Een EMDR-sessie volgt een gestructureerd protocol om veiligheid en effectiviteit te garanderen. De sessie begint met een korte voorbereiding. De therapeut bespreekt het doel en legt het proces uit. Jullie selecteren samen een specifieke, belastende herinnering als doelwit voor de sessie. Hierbij identificeer je de storende beeld, de negatieve gedachte over jezelf, de bijbehorende emoties en de lichamelijke sensaties.

Vervolgens vraagt de therapeut je om dit beeld en de negatieve gedachte vast te houden in je bewustzijn. Tegelijkertijd start de therapeut de bilaterale stimulatie. Meestal volg je met je ogen de vingers van de therapeut, die zijdelings heen en weer bewegen. Alternatieven zijn auditieve tonen via een koptelefoon of lichte tactiele tikjes op je handen.

Tijdens deze sets stimulatie laat je gedachten, gevoelens, beelden of lichamelijke sensaties vrij komen. Na elke set neemt de therapeut een kort moment om te vragen: "Wat komt er bij je op?". Je deelt kort wat er in je opkwam, waarna de therapeut je vraagt het nieuwe materiaal opnieuw te volgen met de volgende set stimulatie.

Dit proces gaat door totdat de herinnering haar emotionele lading verliest. De therapeut zal periodiek checken hoe belastend de herinnering nu aanvoelt. Het doel is dat de herinnering neutraal aanvoelt en dat een meer adaptieve, positieve gedachte over jezelf geloofwaardig wordt.

Aan het einde van de sessie zorgt de therapeut voor een goede afronding. Als de herinnering niet volledig is verwerkt, wordt deze mentaal 'opgeborgen' in een veilige plek. De therapeut geeft psycho-educatie over mogelijke nawerking, zoals dromen of het blijven opkomen van gedachten, wat een normaal teken van verwerking is.

Welke soorten traumatische herinneringen zijn geschikt voor EMDR?

EMDR is een bewezen effectieve behandeling voor PTSS en is bij uitstek geschikt voor duidelijk identificeerbare, herbeleefde herinneringen aan schokkende gebeurtenissen. Dit zijn vaak specifieke, levendige beelden die zich in het geheugen hebben vastgezet.

De therapie richt zich primair op herinneringen aan eenmalige, acute traumatische gebeurtenissen. Voorbeelden hiervan zijn een verkeersongeval, een overval, een natuurramp, een getuigenis van geweld of een eenmalige aanranding. Deze herinneringen hebben vaak een duidelijke start en een duidelijk einde.

EMDR is eveneens zeer effectief gebleken bij de verwerking van traumatische herinneringen die zijn ontstaan in de context van langdurig of herhaald trauma. Dit omvat ervaringen zoals langdurig pestgedrag, emotionele verwaarlozing, chronisch misbruik in de kindertijd of herhaaldelijk geweld in een relatie. Hierbij wordt vaak gewerkt met een representatieve of een 'meest beladen' herinnering die de kern van het lijden samenvat.

Ook zogenaamde 'vroegkinderlijke traumatische herinneringen' zonder helder verhaal of woorden zijn geschikt. Het gaat dan om vroege, voornamelijk gevoelsmatige en lichamelijke herinneringen aan bijvoorbeeld medische ingrepen, verlatingsangst of verwaarlozing, die nog steeds een negatieve invloed uitoefenen.

Daarnaast kan EMDR worden ingezet voor storende herinneringen die niet direct tot een volledige PTSS-diagnose leiden, maar wel tot klachten zoals angst, somberheid, schaamte of een laag zelfbeeld. Dit kunnen schaamtevolle momenten, pestervaringen of momenten van falen zijn die emotioneel nog steeds actief zijn.

Belangrijk is dat de cliënt voldoende stabiliteit en copingvaardigheden heeft om met de emotionele ontregeling tijdens de verwerking om te kunnen gaan. De geschiktheid wordt altijd in een uitgebreide voorbereidingsfase met een getrainde EMDR-therapeut besproken en vastgesteld.

Veelgestelde vragen:

Is EMDR therapie echt zo effectief voor PTSS als beweerd wordt?

Ja, dat klopt. Uit veel onderzoek blijkt dat EMDR een van de beste behandelingen is voor PTSS. Het werkt vaak sneller dan andere therapieën, zoals praattherapie. Het doel is niet om te vergeten wat er gebeurd is, maar om de herinnering haar scherpe randjes te laten verliezen. Daardoor word je minder overspoeld door emoties of beelden als je eraan terugdenkt. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) adviseert EMDR dan ook als een van de voorkeursbehandelingen voor PTSS.

Hoe ziet een EMDR-sessie er in de praktijk uit?

De therapeut vraagt je om aan het nare voorval te denken, inclusief de beelden, gedachten en gevoelens die daarbij horen. Tegelijkertijd krijg je een afleidende stimulus. Meestal is dat het volgen van de vingers van de therapeut met je ogen, maar het kunnen ook geluiden via een koptelefoon of tikjes op je handen zijn. Dit herhaal je een aantal sets. Tussendoor vraag de therapeut wat er in je opkomt. Vaak veranderen de herinnering en het bijbehorende gevoel tijdens dit proces. De scherpte gaat eraf. Een sessie duurt vaak langer dan een gewone gesprekstherapie, ongeveer 60 tot 90 minuten.

Ik heb gehoord dat EMDR ook voor andere klachten gebruikt wordt. Klopt dat?

Ja, EMDR wordt inmiddels voor meer klachten ingezet dan alleen PTSS. Therapeuten gebruiken het soms ook bij andere problemen die voortkomen uit ingrijpende ervaringen, zoals een ernstig ongeluk of verlies. Denk aan langdurige rouw, angststoornissen of een laag zelfbeeld na nare gebeurtenissen. De kern blijft hetzelfde: het verwerken van emotioneel belastende herinneringen die nu nog invloed hebben. Voor PTSS is de werkzaamheid het sterkst bewezen, maar onderzoek naar andere toepassingen loopt.

Waarom is die bilaterale stimulatie (zoals oogbewegingen) eigenlijk nodig? Werkt praten alleen niet?

Dat is een goede vraag. De precieze reden waarom de stimulatie werkt, is nog niet volledig bekend. Een veelgehoorde verklaring is dat het werkgeheugen wordt belast. Door je tegelijk op de herinnering én op de bewegingen of geluiden te concentreren, wordt de herinnering minder levendig en emotioneel. Het lijkt alsof het brein de herinnering daardoor op een andere, rustigere manier kan opslaan. Praten alleen kan zeker helpen, maar bij EMDR lijkt dit specifieke onderdeel het proces te versnellen en directer op de emotionele lading in te grijpen. Het is meer dan alleen afleiding; het activeert een natuurlijk verwerkingssysteem in het brein.