Hoe ziet stimming eruit?

Stimming, of zelfstimulerend gedrag, is een natuurlijke en veelvoorkomende menselijke handeling. Vooral bij autistische mensen speelt het een cruciale rol in het reguleren van emoties, het verwerken van prikkels en het uiten van innerlijke staten. Het is een persoonlijke taal van het zenuwstelsel, die zich in talloze, vaak subtiele vormen kan manifesteren.

De uiterlijke verschijningsvormen zijn grofweg in twee categorieën te verdelen. De motorische stims omvatten bewegingen zoals wiegen, handflapperen, vingers knakken, springen, met de benen wippen of met voorwerpen draaien. Sensorische stims richten zich op zintuiglijke input: herhaaldelijk aan texturen voelen, friemelen met speelgoed, lichtpatronen volgen met de ogen, neuriën, bepaalde woorden of geluiden herhalen (echolalie), of op voorwerpen bijten.

Deze handelingen zijn niet willekeurig of betekenisloos. Ze kunnen een reactie zijn op overweldigende overprikkeling, waarbij ze helpen om de chaos te ordenen en tot rust te komen. Omgekeerd kunnen ze ook uiting geven aan positieve opwinding, vreugde of concentratie. Het is een essentieel copingmechanisme en een vorm van non-verbale communicatie over iemands interne toestand.

Het observeren van stimming vraagt om een open en niet-oordelende blik. Het ziet er voor iedereen anders uit, is contextafhankelijk en kan in intensiteit variëren. Door te erkennen dat dit gedrag een functie en waarde heeft, kunnen we de individuele behoeften en ervaringen van een persoon beter begrijpen en respecteren.

Voorbeelden van veelvoorkomende stimming-bewegingen en gedragingen

Stimming kan zich op talloze manieren uiten, vaak onderverdeeld in motorische (beweging), zintuiglijke en verbale vormen. Deze gedragingen kunnen discreet of duidelijk zichtbaar zijn.

Motorische stimming: Dit omvat herhalende lichaamsbewegingen. Veel gezien zijn fladderen of schudden met de handen, wiegen of heen en weer zwaaien met het bovenlichaam. Ook het wiebelen met de benen, ronddraaien, springen op de plaats of met de vingers friemelen zijn veelvoorkomende voorbeelden.

Zintuiglijke stimming: Hierbij gaat het om gedrag dat een bepaalde zintuiglijke input zoekt of reguleert. Visuele stimming kan zijn: met de vingers voor de ogen wapperen, naar draaiende voorwerpen (zoals een wasmachine) staren of met lichtspelingen spelen. Auditieve stimming uit zich in het herhalen van geluiden, klikken met de tong, met de vingers knakken of steeds hetzelfde liedje of fragment afspelen.

Tactiele en proprioceptieve stimming: Dit zijn gedragingen rond aanraking en druk. Voorbeelden zijn: over bepaalde texturen (zoals een zachte stof of label) wrijven, met haar spelen, knijpen in de eigen huid of voorwerpen, bijten op de lippen of binnenkant van de wang, en stemmen door stevig tegen muren of meubels aan te leunen of zichzelf te omhelzen.

Verbale of vocale stimming: Dit omvat het maken van geluiden met de stem. Het herhalen van woorden of zinnen (echolalie), neuriën, brommen, fluiten, grommen of het maken van keelgeluiden vallen hieronder. Soms gaat het om het herhalen van een specifiek woord vanwege het gevoel dat het in de mond geeft.

Andere gedragingen: Ook snuffelen of likken aan voorwerpen, het op een bepaalde manier ordenen of stapelen van objecten, en het ritmisch tikken met een pen kunnen vormen van stimming zijn. De specifieke uiting is zeer persoonlijk en dient vaak meerdere regulerende doelen tegelijk.

Hoe stimming zich anders uit bij verschillende mensen en leeftijden

Stimming is geen uniform gedrag; het verschilt sterk per individu en ontwikkelt zich mee met de leeftijd. De uitingen zijn een unieke mix van persoonlijke behoeften, zintuiglijke verwerking en ontwikkelingsfase.

Bij jonge kinderen zie je vaak motorische en orale vormen. Dit kan zijn: wiegen, handenwapperen, ronddraaien, op voorwerpen bijten of met de tong klikken. Deze stims helpen bij het verkennen van het eigen lichaam en het reguleren van overweldigende indrukken in een vroege ontwikkelingsfase.

Tieners en volwassenen ontwikkelen vaak meer subtiele of sociaal aangepaste vormen, al blijft dit zeer persoonlijk. Denk aan friemelen met een paperclip, ritmisch met een voet tikken, haar draaien, of het herhalen van mantra's of songteksten in het hoofd. De druk om aan sociale normen te voldoen, kan leiden tot internalisering of het uitstellen van stimming tot een veilig moment.

Bij oudere volwassenen kunnen stims opnieuw veranderen. Bekende patronen kunnen blijven, maar nieuwe kunnen ontstaan door veranderende gezondheid, energie of zintuiglijke behoeften. Rustiger stimmen zoals zachte massage van de handen, herhaaldelijk strijken over stof of hummen komt vaker voor.

De intensiteit en frequentie variëren ook per moment. In periodes van stress, vreugde of concentratie kan stimming toenemen. Voor de ene persoon is het een bewuste copingstrategie, voor de ander een volledig onbewuste en automatische gewoonte.

Essentieel is dat de functie van stimming – zelfregulatie – universeel is, maar de vorm persoonlijk. Wat voor de een kalmerend wiegen is, is voor de ander het ritmisch klikken met een pen. Acceptatie van deze diversiteit is cruciaal voor begrip.

Veelgestelde vragen:

Wat zijn de meest voorkomende vormen van stimming die ik bij mijn kind kan zien?

Stimming kan zich op veel manieren uiten, vaak verdeeld in motorische, sensorische en verbale vormen. Veel voorkomende voorbeelden zijn wiegen of met het lichaam zwaaien, met de handen flapperen, aan haar draaien of aan de huid pulken. Ook het herhalen van geluiden of zinnen (echolalie), met voorwerpen wiebelen, wiebelen met de benen, en het visueel stimmen door bijvoorbeeld met vlak voor de ogen te wapperen of naar draaiende voorwerpen te kijken, komen vaak voor. Het zijn handelingen die vaak herhaald worden en helpen om prikkels te verwerken of emoties te reguleren.

Is stimmen altijd duidelijk zichtbaar voor de buitenwereld?

Nee, zeker niet. Een groot deel van stimming kan heel subtiel of intern zijn en daardoor onzichtbaar voor anderen. Voorbeelden zijn het intern herhalen van woorden of cijfers, met de tong in de mond bewegen, de adem inhouden of juist gecontroleerd ademen, en spieren aanspannen en ontspannen. Omdat je dit van buitenaf niet ziet, wordt het soms 'internal stimming' genoemd. Dit maakt het lastig om van buitenaf in te schatten hoeveel iemand aan stimming doet.

Mijn partner wrijft vaak in zijn handen en maakt een brommend geluid. Is dit stimming en wat betekent het?

Ja, dat klinkt als een combinatie van sensorische en verbale stimming. Het wrijven in de handen kan een kalmerend effect geven door diepe druk en het herhalende gevoel. Het bromgeluid kan helpen om omgevingsgeluid te blokkeren of een prettige trilling of auditieve prikkel te geven. Samen wijst dit gedrag er vaak op dat iemand probeert spanning te verminderen, zich te concentreren of een gevoel van controle te krijgen in een situatie die overweldigend, spannend of juist onderprikkelend is. Het is een natuurlijke manier om het zenuwstelsel in balans te brengen.