Kan EMDR helpen bij trauma's uit de kindertijd?

Traumatische ervaringen in de vroege jaren kunnen diepe sporen nalaten in iemands leven. In tegenstelling tot volwassen trauma's, ontstaan deze wonden in een periode waarin de hersenen, het zenuwstelsel en het gevoel van zelf nog in volle ontwikkeling zijn. De gevolgen zijn vaak niet beperkt tot herinneringen, maar manifesteren zich in de kern van iemands zijn: in overtuigingen, emotionele reacties, lichamelijke sensaties en patronen in relaties. Dit maakt het verwerken van jeugdtrauma vaak complex en weerbarstig.

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) heeft zich de afgelopen decennia bewezen als een effectieve behandeling voor posttraumatische stressstoornis (PTSS). De methode richt zich direct op de verstorende herinneringen zelf. Een centrale vraag is echter of deze therapievorm ook geschikt is voor de vaak diffuse, vroege en soms pre-verbale trauma's uit de kindertijd, waar de herinneringen soms meer uit gevoelens en lichaamsherinneringen bestaan dan uit heldere beelden.

Dit artikel onderzoekt de toepassing van EMDR bij dit specifieke type trauma. We kijken naar het unieke karakter van jeugdtrauma's en hoe de EMDR-protocollen zijn aangepast om de vaak fragmentarische en impliciete herinneringen te kunnen adresseren. Daarbij is aandacht voor de noodzakelijke stabilisatiefase, die voorafgaat aan de verwerking, en de integratie met andere behandelvormen. Het doel is een helder inzicht te bieden in de mogelijkheden en belangrijke overwegingen van EMDR als weg naar verwerking en vrijheid van een pijnlijk verleden.

Veelgestelde vragen:

Ik heb al jaren last van angsten en somberheid, maar pas sinds kort legt mijn therapeut de link met verwaarlozing in mijn jeugd. Kan EMDR hier ook voor werken, of alleen voor hele heftige, herinnerde gebeurtenissen?

EMDR kan zeker een nuttige methode zijn voor klachten die voortkomen uit verwaarlozing of emotionele verwaarlozing in de kindertijd. Veel mensen denken dat EMDR uitsluitend bedoeld is voor duidelijk afgebakende, schokkende herinneringen zoals een ongeluk of geweld. Het werkt echter ook goed voor minder 'specifieke' jeugdervaringen, zoals een aanhoudend gevoel van onveiligheid, een gebrek aan erkenning of chronische eenzaamheid in de vroege jaren. Een therapeut geschoold in EMDR zal met u deze vroege patronen of herinneringen aan situaties die dat gevoel vertegenwoordigen in kaart brengen. Deze worden dan als aangrijpingspunt voor de behandeling gebruikt. Het doel is niet per se om elk vergeten detail terug te halen, maar om de emotionele lading van die vroege ervaringen en de overtuigingen die daaruit zijn ontstaan (bijvoorbeeld "Ik ben niet belangrijk") te verminderen, waardoor huidige angsten en somberheid kunnen afnemen.

Mijn herinneringen aan mijn jeugd zijn heel wazig en fragmentarisch. Ik weet wel dat het niet goed was, maar heb geen concrete beelden. Hoe kan EMDR dan toegepast worden?

Dat wazige of fragmentarische karakter van herinneringen is een veelvoorkomend kenmerk bij trauma uit de vroege jeugd. Het brein slaat herinneringen van voor het vierde levensjaar, en soms later, vaak niet op als een samenhangend verhaal. Voor EMDR is dat geen belemmering. U werkt niet met een volledig 'filmisch' herinneringsbeeld. In plaats daarvan kan de therapeut u vragen te focussen op het lichamelijke gevoel dat bij die wazigheid hoort, een bepaalde geur, een geluid, of de overtuiging die er nu nog mee verbonden is (zoals "Ik ben alleen"). Dit gevoel of deze gedachte wordt dan het startpunt van de bilaterale stimulatie (meestal oogbewegingen of tikjes). Vaak komen tijdens de sessies alsnog beelden, gedachten of inzichten naar boven, maar het voornaamste is dat de overweldigende emotionele lading van die vroege ervaringen vermindert.

Is EMDR niet te heftig voor kindertrauma's? Ik ben bang dat ik overspoeld raak door emoties die ik al decennia wegdruk.

Die angst is heel begrijpelijk. Een goede EMDR-therapeut zal hier uitgebreid aandacht aan besteden, juist bij trauma's uit de kindertijd. De voorbereidingsfase (fase 2) is hierbij van groot belang. Samen met uw therapeut bouwt u eerst een basis van stabiliteit en veiligheid. Dit kan door het aanleren van technieken om emoties te reguleren en uzelf te gronden als het te intens wordt. Pas als u en de therapeut vertrouwen hebben dat u met moeilijke emoties kunt omgaan, wordt gestart met het verwerken. Tijdens de sessie bepaalt u zelf het tempo; u kunt altijd een time-out teken geven. De therapeut helpt u om niet volledig in de herinnering ondergedompeld te raken, maar er met een zekere afstand naar te kijken. Het doel is juist om de lading te verminderen, niet om u erin te laten verdrinken. Een zorgvuldige therapeut zal de behandeling dus aanpassen aan uw draagkracht.

Hoeveel sessies EMDR zijn gemiddeld nodig voor een trauma uit de kindertijd? Ik hoor zo wisselende verhalen.

Het is moeilijk een exact aantal te noemen, omdat dit sterk verschilt per persoon en de complexiteit van de ervaringen. Voor een enkele, afgebakende volwassen traumatische gebeurtenis zijn soms maar 1 tot 3 sessies voldoende. Voor trauma's uit de kindertijd, die vaak gaan over herhaalde gebeurtenissen, verwaarlozing of onveilige hechting, is de behandeling doorgaans langer. U kunt denken aan een traject van meerdere maanden met wekelijkse of tweewekelijkse sessies. De duur hangt af van factoren zoals de ernst, het aantal verschillende thema's dat moet worden aangepakt (bijv. verlatingsangst, wantrouwen, schaamte), en uw huidige levenssituatie. Soms wordt EMDR binnen een langere therapievorm toegepast, waarbij periodes van verwerken worden afgewisseld met gesprekken over uw dagelijks functioneren. Uw therapeut kan na een paar sessies een beter beeld geven van het te verwachten verloop.

Mijn partner heeft EMDR gedaan voor een jeugdtrauma en is nu veel emotioneler en sneller boos. Is dat normaal? Gaat dit over?

Het is niet ongebruikelijk dat er in de periode tijdens en direct na een EMDR-behandeling een tijd van verhoogde emotionaliteit ontstaat. Het verwerken van oude, vaak ingesloten emoties kan het emotionele systeem tijdelijk ontregelen. Iemand kan dan inderdaad sneller geïrriteerd, verdrietig of angstig zijn. Dit kan een teken zijn dat er onderdrukte gevoelens naar boven komen die nu, in een veiligere levensfase, alsnog een plek moeten krijgen. Het is wel van belang dat dit binnen de perken blijft en dat uw partner hier met de therapeut over spreekt. De therapeut kan dan de snelheid van de behandeling aanpassen of extra aandacht besteden aan stabiliserende oefeningen. Meestal is deze fase van korte duur en stabiliseert de emotionele huishouding zich daarna op een gezonder niveau. Open communicatie tussen u en uw partner, en tussen uw partner en de therapeut, is hierbij van groot belang.