Kan EMDR worden ingezet bij verslaving?

Verslaving is een complexe aandoening die vaak geworteld ligt in een web van onderliggende factoren. Naast de fysieke afhankelijkheid spelen psychologische elementen een cruciale, zo niet bepalende rol. Traumatische herinneringen, negatieve overtuigingen over het zelf, en overweldigende emoties zoals angst, schaamte of leegte vormen veelal de voedingsbodem voor verslavingsgedrag. De verslaving dient dan als een maladaptieve copingstrategie om deze pijnlijke interne ervaringen te verdoven of te reguleren.

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) is een evidence-based therapie die oorspronkelijk werd ontwikkeld voor de verwerking van traumatische herinneringen. Het kernprincipe is dat door het stimuleren van het werkgeheugen – bijvoorbeeld met bilaterale oogbewegingen – de levendigheid en emotionele lading van disfunctioneel opgeslagen herinneringen vermindert. Hierdoor kan de herinnering alsnog geïntegreerd worden in het autobiografisch geheugen, zonder de oorspronkelijke heftige emotionele reactie.

De vraag of EMDR kan worden ingezet bij verslaving, richt zich dan ook niet op het behandelen van de verslaving zelf als geïsoleerd symptoom, maar op het aanpakken van die onderliggende motor. Het doel is om de emotionele lading van de herinneringen en triggers die het verlangen naar middelengebruik of ander verslavingsgedrag aanwakkeren, te neutraliseren. Dit kan gaan om concrete herinneringen aan misbruik, verwaarlozing of andere schokkende gebeurtenissen, maar ook om de krachtige herinnering aan de eerste, sterke bekrachtiging door het middel.

Steeds meer klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek verkennen daarom de rol van EMDR binnen een breder behandelplan voor verslaving. De interventie richt zich op het doorbreken van de conditionering tussen interne of externe triggers en de automatische, overweldigende drang. Dit maakt EMDR een potentieel waardevolle aanvulling, met name voor diegenen bij wie standaard therapieën stuiten op onverwerkte trauma's die het herstel in de weg staan.

Veelgestelde vragen:

Kan EMDR echt helpen bij een verslaving, of is het alleen voor trauma?

EMDR is inderdaad oorspronkelijk ontwikkeld voor traumaverwerking. Bij verslaving wordt het vaak ingezet omdat veel verslaafden ook onderliggende, onverwerkte traumatische ervaringen hebben. Die kunnen bijdragen aan het ontstaan of in stand houden van de verslaving. Door die herinneringen met EMDR aan te pakken, kan de emotionele lading ervan verminderen. Dit kan iemand sterker maken om met cravings om te gaan en weerstand te bieden aan de verslaving. Het is dus meestal geen op zichzelf staande behandeling voor de verslaving, maar een belangrijke aanvulling binnen een breder behandelplan dat ook gesprekstherapie en andere ondersteuning omvat.

Hoe werkt een EMDR-sessie specifiek voor iemand die verslaafd is?

Tijdens een sessie kan de therapeut vragen om je te concentreren op een vervelende herinnering die met de verslaving te maken heeft, samen met de daarbij horende negatieve gedachte over jezelf. Terwijl je hieraan denkt, krijg je afleidende stimuli, zoals het volgen van de vingers van de therapeut of geluidstonen via een koptelefoon. Een voorbeeld: iemand denkt aan het moment van zijn eerste gebruik, gekoppeld aan de gedachte "Ik ben zwak". Door de EMDR kan deze herinnering zijn kracht verliezen en kan een meer helpende gedachte, zoals "Ik heb een fout gemaakt, maar ik kan leren", meer waar aanvoelen. Dit versterkt het zelfvertrouwen in het herstel.

Zijn er risico's of nadelen aan EMDR bij verslavingsbehandeling?

Ja, die zijn er. Het oproepen van intense herinneringen kan tijdelijk sterke emoties of cravings opwekken. Daarom is een stabiele basis en een goede therapeutische relatie nodig. EMDR wordt niet aangeraden als iemand nog midden in een actieve, zware verslaving zit of erg instabiel is. Eerst moet er vaak enige controle over het gebruik zijn. Een goed opgeleide therapeut zal dit zorgvuldig beoordelen en de behandeling in een veilig tempo uitvoeren, binnen een breder behandelkader dat ook terugvalpreventie omvat.

Voor welke soorten verslavingen is EMDR onderzocht of mogelijk geschikt?

EMDR is het meest onderzocht bij verslavingen aan middelen zoals alcohol, cocaïne en opiaten, vaak in combinatie met trauma. Er is ook groeiende aandacht voor gedragsverslavingen, zoals gokverslaving. De logica is hetzelfde: het aanpakken van storende herinneringen die aan de verslaving gekoppeld zijn, zoals het gevoel van enorme opwinding bij een winst of het verdoven van eenzaamheid. De geschiktheid hangt niet primair af van het type verslaving, maar van de aanwezigheid van die onderliggende, emotioneel geladen herinneringen die het gedrag sturen.