Wanneer werkt EMDR niet?

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) is een van de meest effectief gebleken therapievormen voor de verwerking van traumatische herinneringen en PTSS. Het succesverhaal van deze methode is breed uitgemeten, en terecht. Deze bekendheid kan echter een onrealistisch beeld scheppen, alsof het een universele oplossing is die bij iedereen en onder alle omstandigheden werkt.

De werkelijkheid is genuanceerder. Ondanks de hoge effectiviteit zijn er situaties waarin EMDR niet of niet optimaal werkt, of zelfs gecontra-indiceerd kan zijn. Het is cruciaal om deze grenzen te erkennen, niet om de methode in diskrediet te brengen, maar om een realistisch kader te scheppen voor cliënten en behandelaars. Een mislukte poging tot EMDR kan namelijk extra frustratie en teleurstelling veroorzaken bij iemand die al kampt met zware klachten.

De beperkingen van EMDR zijn vaak terug te voeren op drie hoofdgebieden: de aard van het trauma of de klacht, de actuele stabiliteit en draagkracht van de cliënt, en de therapeutische context en vaardigheid van de behandelaar. In dit artikel onderzoeken we deze gebieden gedetailleerd. We kijken naar specifieke condities, comorbiditeiten en omstandigheden die het EMDR-proces kunnen blokkeren, vertragen of onverstandig maken, en bespreken wat dan wel de mogelijke vervolgstappen zijn.

Specifieke psychiatrische aandoeningen die EMDR kunnen belemmeren

EMDR is geen universele interventie. Binnen bepaalde psychiatrische ziektebeelden kan de standaardprotocolmatige toepassing onvoldoende effectief zijn of zelfs risico's met zich meebrengen. Stabiliteit en het vermogen tot emotieregulatie zijn cruciale voorwaarden.

Bij een dissociatieve identiteitsstoornis (DIS) of andere complexe dissociatieve stoornissen vormt de gefragmenteerde persoonlijkheidsstructuur een grote belemmering. Het risico op overweldigende dissociatie tijdens bilaterale stimulatie is aanzienlijk. Eerst moet er stabilisatie en interne communicatie en samenwerking worden bereikt voordat traumaverwerking veilig kan plaatsvinden.

Actieve psychotische stoornissen bemoeilijken EMDR aanzienlijk. De verminderde realiteitstoetsing en de aanwezigheid van wanen of hallucinaties kunnen het verwerkingsproces desoriënteren en destabiliseren. De intense emotionele activering kan de psychotische symptomen versterken. Stabilisatie van de psychose staat altijd voorop.

Bij een bipolaire stoornis in een manische of hypomanische fase is EMDR gecontra-indiceerd. De reeds gejaagde en geactiveerde staat van het zenuwstelsel kan verder ontregeld raken, wat kan leiden tot een toename van de manie. Patiënten in deze fase hebben vaak ook een verminderd ziekte-inzicht, wat de therapeutische alliantie belemmert.

Onbehandelde of ernstige borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS) met sterke emotionele dysregulatie, impulsiviteit en zelfdestructief gedrag vormt een risicovolle context. EMDR kan zonder voldoende voorbereidende stabilisatiefase emoties dusdanig activeren dat het de crisisgevoeligheid verhoogt en het risico op automutilatie of suïcidaliteit vergroot.

Een actieve verslaving aan middelen zoals drugs of alcohol belemmert het verwerkingsproces fundamenteel. De middelen werken emoties onderdrukkend of vervormend, wat een adequate verwerking blokkeert. Bovendien wordt het risico op terugval als copingmechanisme voor de opgeroepen distress groter. Eerst moet de verslaving behandeld worden.

Ten slotte kan een ernstige en complexe traumagerelateerde depressie met uitputting en een volledig gebrek aan energie het EMDR-proces belemmeren. De patiënt beschikt mogelijk niet over de nodige psychische energie en draagkracht om de emotionele belasting van de sessies te doorstaan, waardoor stabiliserende interventies eerst nodig zijn.

Praktische situaties waarin stabiliteit voorrang heeft op verwerking

EMDR is een krachtige methode, maar het actief verwerken van trauma's kan tijdelijk emotioneel belastend zijn. In sommige levensfases of omstandigheden is het daarom cruciaal eerst een stevige basis van veiligheid en stabiliteit te bouwen. Verwerking komt later.

Actuele levenscrises en onveiligheid: Wanneer iemand midden in een acuut crisis zit – zoals een dreigende uithuiszetting, een lopend echtscheidingsconflict, of actueel misbruik – is de eerste prioriteit het creëren van praktische en fysieke veiligheid. Traumabehandeling starten terwijl de stressoren voortduren, kan de overbelasting vergroten en het gevoel van controle ondermijnen.

Ernstige en instabiele psychiatrische aandoeningen: Bij een acute psychose, een ernstige manische episode, of een zeer instabiele borderline persoonlijkheidsstoornis is het belangrijk eerst de symptomen te stabiliseren. EMDR kan in zulke fases te overweldigend zijn en de bestaande kwetsbaarheid versterken in plaats van verminderen.

Gebrek aan voldoende copingvaardigheden: Als iemand geen gezonde manieren heeft om met intense emoties zoals angst, boosheid of verdriet om te gaan en bijvoorbeeld overmatig gebruikt van middelen, zelfbeschadiging of dissociatie, moet dit eerst worden aangepakt. Zonder deze window of tolerance te verbreden, kan verwerking leiden tot hertraumatisering.

Onvoldoende sociale steun of een zeer geïsoleerd bestaan: Een betrouwbaar sociaal vangnet is essentieel om de periodes van emotionele ontregeling na een therapiesessie op te vangen. Wanneer die steun volledig ontbreekt, wordt het risico te groot. Eerst werken aan het uitbreiden van het sociale netwerk of het opbouwen van een therapeutische alliantie is dan noodzakelijk.

Lichamelijke uitputting en medische instabiliteit: Bij ernstige vermoeidheid (zoals bij een burn-out of ernstige ziekte), of tijdens een zwangerschap met veel complicaties, heeft het lichaam geen reserves voor de intensieve emotionele arbeid van EMDR. De fysieke gezondheid en het herstel van energie gaan voor.

Recent en schokkend verlies: Direct na het overlijden van een dierbare, vooral wanneer dit plotseling en traumatisch was, is de rouw vaak te rauw en acuut. De focus moet eerst liggen op het doorstaan van de eerste rouw, het regelen van praktische zaken en het opvangen van de directe schok. Vroegtijdige traumabehandeling kan het natuurlijke rouwproces verstoren.

Veelgestelde vragen:

Ik heb gehoord dat EMDR niet werkt bij complexe trauma's. Is dat waar?

Dat is een veelgehoorde zorg, maar het is niet helemaal juist. EMDR kan wel degelijk worden ingezet bij complexe trauma's, zoals langdurige jeugdtrauma's. Het is echter vaak geen alleenstaande of snelle oplossing. De behandeling verloopt meestal anders dan bij een eenmalig trauma. Een therapeut zal het trauma vaak in stukken opdelen of eerst werken aan stabilisatie en veiligheid voordat met de verwerking wordt begonnen. Soms duurt dit voorbereidende traject lang. Het kan zijn dat EMDR in een latere fase wordt gebruikt voor specifieke herinneringen. Het is dus niet dat het niet werkt, maar het protocol en het tijdsbestek moeten worden aangepast aan de complexiteit van de problematiek.

Kan EMDR slecht uitpaken als je tegelijkertijd in een onveilige situatie leeft?

Ja, dat is een reëel risico. EMDR is een krachtige methode die emotionele spanning tijdelijk kan verhogen tijdens de verwerking. Als iemand zich in een actueel onveilige omgeving bevindt, zoals een gewelddadige relatie of een acute levenscrisis, kan deze spanning te veel worden. Het brein en lichaam hebben dan geen 'veilige basis' om naar terug te keren. Therapie kan daardoor overweldigend aanvoelen en de situatie verergeren. Goede therapeuten screenen hier altijd op. Zij zullen eerst met jou kijken naar manieren om meer stabiliteit en veiligheid te creëren, bijvoorbeeld met andere vormen van hulp, voordat met EMDR wordt gestart. De methode werkt het best als je voldoende steun en een stabiele leefomgeving hebt.

Mijn therapeut stopte de EMDR omdat ik te veel dissocieerde. Waarom gebeurt dit en zijn er alternatieven?

Dissociëren – het gevoel hebben 'weg te raken', verdoofd of buiten je lichaam te zijn – is een sterke overlevingsreactie op overweldigende stress. Bij EMDR kan het werk aan een herinnering dit gevoel oproepen. Als dit te vaak of te intens gebeurt, kan het de verwerking blokkeren. De therapeut stopt dan uit voorzorg. Dit betekent niet dat verwerking onmogelijk is. Er zijn wel degelijk andere wegen. Soms wordt eerst gewerkt met vaardigheden om dissociatie beter te hanteren (stabilisatie). Andere methoden, zoals schematherapie of sensorimotor psychotherapie, kunnen beter aansluiten bij mensen die snel dissociëren. Deze benaderingen werken vaak langzamer en lichaamsgerichter om het vertrouwen en de veiligheid stap voor stap op te bouwen, voordat men weer eventueel naar EMDR kan kijken.