Wat doet EMDR in het ergste geval?

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) is een krachtige en wetenschappelijk onderbouwde therapie voor de verwerking van traumatische herinneringen. Het is een eerste-keus behandeling bij PTSS, met een hoog slagingspercentage en relatief weinig bijwerkingen voor de overgrote meerderheid van de patiënten. De werkwijze is gestructureerd en wordt uitgevoerd door speciaal opgeleide therapeuten, wat de veiligheid en effectiviteit waarborgt.

Desondanks is geen enkele therapeutische interventie volledig vrij van risico's, vooral niet wanneer deze ingrijpt op diepgewortelde en pijnlijke herinneringen. Het is daarom essentieel om ook de mogelijke uitdagingen en onbedoelde effecten te begrijpen die, hoewel zeldzaam, kunnen optreden. Dit artikel gaat niet over het ondermijnen van de waarde van EMDR, maar over het realistisch in kaart brengen van wat er in de meest uitdagende scenario's kan gebeuren.

In het ergste geval kan het EMDR-proces, zonder zorgvuldige voorbereiding of bij complexe trauma's, leiden tot een tijdelijke maar hevige toename van distress. Dit kan zich uiten in overweldigende emotionele reacties, het naar boven komen van onverwachte of nog heftigere herinneringen, of een gevoel van dissociatie tijdens of na de sessie. Soms kan een verkeerd verwerkte herinnering leiden tot een zogenaamde "abreactie", waarbij de patiënt de emoties van het trauma opnieuw intens beleeft zonder dat er voldoende ruimte is voor verwerking en integratie.

Het bespreken van deze mogelijke valkuilen is van cruciaal belang voor een volledig geïnformeerde start van de therapie. Het stelt zowel cliënt als therapeut in staat waakzaam te zijn, voldoende stabilisatietechnieken toe te passen en het tempo van de behandeling zorgvuldig af te stemmen. Zo worden de risico's geminimaliseerd en kan het enorme potentieel van EMDR voor herstel op een veilige manier worden benut.

Welke onverwachte of heftige reacties kunnen tijdens een sessie optreden?

EMDR is een intensief proces dat het brein activeert om traumatische herinneringen te verwerken. Deze verwerking kan soms gepaard gaan met tijdelijke, onverwachte of heftige reacties. Het is cruciaal om te benadrukken dat een getrainde therapeut deze reacties kan begeleiden en dat ze vaak een teken zijn dat het verwerkingsproces op gang komt.

Een veelvoorkomende reactie is een sterke, plotselinge toename van emotionele lading. Patiënten kunnen overweldigd worden door intense gevoelens van angst, verdriet, woede of paniek die directer en heftiger aanvoelen dan voor de sessie. Dit kan zich uiten in hevig huilen, trillen of schreeuwen.

Sommige mensen ervaren levendige en verontrustende lichamelijke sensaties. Deze kunnen verband houden met het trauma, zoals pijn, misselijkheid, duizeligheid of het gevoel te verstikken. Anderen melden een tijdelijke desoriëntatie, verwardheid of het gevoel 'vast te zitten' in de herinnering.

Tijdens de bilaterale stimulatie kan het gebeuren dat er niet-gerelateerde, maar eveneens verontrustende herinneringen of beelden naar boven komen. Het brein maakt soms onverwachte associaties die voor de patiënt verrassend en verwarrend kunnen zijn.

In zeldzamere gevallen kan dissociatie optreden. De persoon verliest dan tijdelijk het contact met het hier en nu, voelt zich vervreemd van het eigen lichaam of heeft het gevoel dat de gebeurtenis opnieuw gebeurt (flashback). Een goede therapeut zal dit herkennen en de sessie veilig onderbreken.

Na de sessie kunnen de effecten nog nawerken. Sommige patiënten hebben last van intense vermoeidheid, hoofdpijn of voelen zich emotioneel uitgeput. Anderen melden levendige dromen, nachtmerries of een tijdelijke toename van onrust in de dagen erna. Deze reacties nemen meestal af naarmate het verwerkingsproces vordert.

Hoe kan een therapeut ingrijpen bij overweldigende emoties of dissociatie?

Een geschoolde EMDR-therapeut beschikt over een protocol voor het omgaan met hoge spanning. Dit is een vast onderdeel van de opleiding. Het eerste en belangrijkste ingrijpen is altijd: de bilaterale stimulatie direct stoppen. De therapeut zal de cliënt duidelijk vragen de oogbewegingen te beëindigen of stopt zelf de tik- of geluidsstimuli.

Vervolgens activeert de therapeut specifieke gronding- en stabilisatietechnieken. Het doel is om de cliënt terug te brengen naar het hier en nu en het contact met de veilige therapieruimte te herstellen. Dit kan door de cliënt te vragen de voeten stevig op de vloer te zetten, de stoel te voelen, of details in de kamer te beschrijven. Ademhalingsoefeningen, zoals een langzame buikademhaling, worden vaak ingezet om het zenuwstelsel te kalmeren.

De therapeut zal de emoties valideren en normaliseren. Hij benadrukt dat dit een overweldigende, maar tijdelijke reactie is op het verwerken van moeilijk materiaal. Hij vraagt de cliënt om de fysieke sensaties te beschrijven zonder er verder in mee te gaan, om zo afstand te creëren.

Indien nodig schakelt de therapeut over op een veilige plek-oefening of gebruikt een container-oefening, waarbij overweldigende gevoelens mentaal in een veilige kluis worden geplaatst. Dit herstelt het gevoel van controle. De therapeut evalueert daarna zorgvuldig of de sessie veilig kan worden afgesloten of dat verdere stabilisatie nodig is.

Deze interventies zijn proactief en preventief. Een goede therapeut monitort continu het spanningniveau (SUD) en de mate van aanwezigheid van de cliënt. Bij eerste tekenen van dissociatie of overweldiging wordt het tempo vertraagd, wordt er meer gepauzeerd, of wordt de focus verschoven naar een minder beladen aspect van de herinnering. Deze aanpak minimaliseert het risico op langdurige overweldiging en zorgt voor een veilig verloop van de therapie.

Veelgestelde vragen:

Kan EMDR een traumatische herinnering erger maken in plaats van beter?

Het is mogelijk dat EMDR tijdelijk een toename van ongemak veroorzaakt. Tijdens de verwerking kan de herinnering levendiger en emotioneler aanvoelen. Dit is vaak een teken dat het verwerkingsproces actief bezig is. Een goed opgeleide therapeut zal dit monitoren en de sessie op een manier afsluiten die stabiliserend werkt, zelfs als het werk nog niet af is. In het ergste geval, zonder goede begeleiding, kan dit leiden tot emotionele overbelasting of 'flooding'. Daarom is het belangrijk dat de therapeut het tempo van de cliënt volgt en voldoende hulpbronnen aanreikt om met de emoties tussen sessies door om te gaan.

Wat zijn de risico's als EMDR te snel of te agressief wordt toegepast?

Een te snel tempo houdt risico's in. De cliënt kan overweldigd raken door emoties, wat kan resulteren in hevige angst, slapeloosheid of vermijding. In plaats van desensitisatie kan er resensitisatie optreden: de herinnering wordt nog gevoeliger. Ook is er een risico op 'abreacties' – een heftige, onverwachte emotionele uitbarsting. In zeldzame gevallen kunnen zich valse herinneringen voordoen of kan het trauma zich verbinden met andere negatieve herinneringen. Een zorgvuldige voorbereiding en een gefaseerde aanpak zijn nodig om deze risico's te beperken.

Ik heb gehoord over negatieve bijwerkingen na EMDR. Wat kan ik verwachten?

Na een sessie zijn sommige bijwerkingen niet ongewoon. Mensen kunnen zich uitgeput voelen, hoofdpijn hebben, emotioneel labiel zijn of levendige dromen ervaren. Deze effecten houden meestal enkele uren tot een dag aan. In een ongunstig scenario kunnen deze klachten langer aanhouden. Soms komen er onverwachte of onderliggende herinneringen boven, wat voor verwarring kan zorgen. Goede nazorg van de therapeut, met duidelijke uitleg over deze mogelijke effecten en oefeningen om tot rust te komen, is dan ook van groot belang.

Is EMDR gevaarlijk voor mensen met complexe trauma's of dissociatieve klachten?

Voor mensen met een complex trauma of dissociatieve stoornis (zoals DIS) zijn de risico's groter. Zonder een grondige stabilisatiefase kan EMDR dissociatie versterken in plaats van verminderen. De cliënt kan bijvoorbeeld verder wegglijden in een dissociatieve toestand tijdens de sessie. Het werk kan fragmentarisch zijn en verschillende herinneringen door elkaar halen, wat het gevoel van chaos vergroot. Daarom moet bij deze groep altijd eerst gewerkt worden aan veiligheid, stabiliteit en emotieregulatie voordat men aan traumabehandeling begint.

Kan EMDR mislukken en wat zijn dan de gevolgen?

Ja, EMDR kan minder effect hebben of zelfs contraproductief zijn. Dit noemen we 'behandelfalen'. De gevolgen zijn dat de klachten niet verminderen of verergeren. Het vertrouwen in therapie of in de eigen mogelijkheid tot herstel kan beschadigd raken. De cliënt kan het gevoel krijgen dat zijn of haar trauma 'onbehandelbaar' is. Dit onderstreept het belang van een goede therapeutische relatie, realistische verwachtingen en een behandeling op maat. Soms is een andere therapievorm, of een langere voorbereiding, beter geschikt.