Wat is dissociatie tijdens trauma?

Wanneer een mens wordt geconfronteerd met een overweldigende, levensbedreigende of anderszins onverdraaglijke gebeurtenis, reageert het brein op overleven. Naast de bekende vecht- of vluchtreactie, bestaat er een derde, minder begrepen overlevingsstrategie: dissociatie. Het is een diepgaand psychologisch en biologisch proces waarbij de geest zich als het ware losmaakt van de ervaring om de intense pijn, angst en hulpeloosheid te kunnen verdragen.

Dissociatie tijdens trauma is geen keuze of teken van zwakte; het is een automatische en beschermende reactie van het zenuwstelsel. Wanneer vechten of vluchten onmogelijk is – omdat men vastgehouden wordt, te jong is, of de dreiging te overweldigend is – biedt 'bevriezen' en dissociëren een laatste uitweg. De geest creëert een innerlijke afstand tot wat er gebeurt, alsof het de gebeurtenissen van een afstandje gadeslaat, om de directe impact ervan te verzachten.

Deze toestand kan zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen ervaren derealisatie, waarbij de wereld om hen heen vreemd, onwerkelijk of als een droom aanvoelt. Anderen hebben last van depersonalisatie, een gevoel van los te staan van het eigen lichaam, gedachten of emoties, alsof men een toeschouwer van zichzelf is. In extreme gevallen kan er zelfs een tijdelijke geheugenbreuk (dissociatieve amnesie) optreden of een veranderde waarneming van tijd, die vertraagd of versneld lijkt.

Hoewel dissociatie op het moment zelf een cruciale overlevingsfunctie heeft, kan het langdurige gevolgen hebben. Wanneer de ervaring niet verwerkt wordt, kan het dissociatieve patroon een gewoonte worden die ook in niet-bedreigende situaties de kop opsteekt. Het begrijpen van dit mechanisme is daarom een essentiële eerste stap in het herkennen van traumagerelateerde klachten en het zoeken naar gepaste, herstelgerichte hulp.

Veelgestelde vragen:

Ik heb wel eens gehoord dat mensen tijdens een ongeluk of aanranding het gevoel hadden dat ze uit hun lichaam traden en van een afstandje naar zichzelf keken. Is dat dissociatie?

Ja, dat is een veelvoorkomende vorm van dissociatie tijdens een trauma, specifiek 'depersonalisatie' of 'derealisatie'. Het is een overlevingsmechanisme van de psyche. Wanneer een gebeurtenis overweldigend en levensbedreigend is, kan de geest zich als het ware 'loskoppelen' van de ondraaglijke realiteit. Dit kan zich uiten als het gevoel buiten het eigen lichaam te treden, alsof je naar de situatie kijkt in een film. Soms vervormt de waarneming: de wereld kan er wazig of onwerkelijk uitzien, of het eigen lichaam kan vreemd of niet-eigen aanvoelen. Het is geen bewuste keuze, maar een automatische reactie van het brein om de intense emotionele en fysieke pijn te verzachten. Hoewel het op dat moment beschermend werkt, kan het later voor verwarring zorgen, omdat de herinnering vervormd of fragmentarisch aanvoelt.

Mijn partner vertelde over een heftige jeugdervaring, maar deed dat heel emotieloos en afstandelijk. Zei hij later dat hij zich er niets bij voelde. Is dit normaal?

Dit is een begrijpelijke en veel voorkomende reactie op trauma, die valt onder de noemer 'emotionele dissociatie' of 'verdoving'. Het is een teken dat het zenuwstelsel overweldigd was. Tijdens de oorspronkelijke gebeurtenis schakelt het brein vaak de toegang tot gevoelens uit als overleven het enige doel is. Die overlevingsstand kan lang aanhouden. Wanneer je partner over de ervaring praat, kan het zijn dat de herinnering zelf is opgeslagen zonder de bijbehorende emoties, of dat een beschermend mechanisme die emoties nog steeds blokkeert. Het is niet dat hij het niet meende of dat het niet erg was; integendeel, het wijst erop dat het zo heftig was dat de geest een muur moest bouwen. Dit kan het voor naasten moeilijk maken om de ernst in te schatten, maar het is een klassiek symptoom. Professionele begeleiding kan helpen om op een veilige manier weer verbinding te maken met die afgesplitste gevoelens.