Wat is executieve functie bij kinderen?

Denk aan de hersenen als het hoofdkwartier van een bedrijf. De executieve functies zijn de directeur of de CEO van dat hoofdkwartier. Het zijn de mentale processen die alles aansturen: ze plannen, organiseren, sturen aan, controleren en passen waar nodig bij. Zonder een sterke directeur raakt het hele systeem al snel in de war.

Bij kinderen zijn deze functies volop in ontwikkeling. Ze omvatten essentiële vaardigheden zoals het kunnen focussen op een taak, impulsen beheersen, emoties reguleren, flexibel van plan veranderen en werk in het geheugen houden. Het is het onzichtbare systeem dat ervoor zorgt dat een kind kan starten met huiswerk, kan volhouden bij tegenslag, en kan bedenken dat het eerst zijn jas moet aantrekken voordat het naar buiten gaat.

Wanneer executieve functies goed ontwikkelen, zie je een kind dat zelfstandiger wordt, problemen kan oplossen en doelgericht te werk gaat. Moeilijkheden op dit gebied uiten zich daarentegen vaak in chaos, uitstelgedrag, emotionele uitbarstingen of moeite met het volgen van instructies. Het begrijpen van deze functies is daarom een sleutel tot het ondersteunen van de groei en het leren van ieder kind.

Veelgestelde vragen:

Mijn kind is vaak driftig als iets niet meteen lukt en geeft snel op. Heeft dit te maken met executieve functies?

Ja, dat kan heel goed. Deze situaties raken aan twee belangrijke executieve functies: emotieregulatie en volgehouden aandacht. Emotieregulatie is het vermogen om emoties zoals frustratie te beheersen. Bij kinderen bij wie dit nog in ontwikkeling is, kan falen direct leiden tot een woede-uitbarsting. Het 'snel opgeven' wijst vaak op moeite met volgehouden aandacht, ofwel het doorzettingsvermogen. Het kind vindt het moeilijk om een plan aan te houden bij tegenslag. U kunt helpen door taken in kleine, overzichtelijke stappen op te delen en succesjes te vieren. Benoem ook de emoties: "Ik zie dat je boos wordt omdat de toren omvalt. Dat is vervelend. Laten we samen kijken hoe we de onderkant steviger kunnen bouwen." Zo ondersteunt u de ontwikkeling van deze functies.

Kun je een concreet voorbeeld geven van hoe een zwakke executieve functie er op school uit ziet?

Neem een taak als 'een werkstuk maken'. Een kind met uitdagingen in executieve functies loopt op verschillende punten vast. Bij het plannen (een functie) begint het vaak te laat, omdat het de tijd niet goed kan inschatten. Tijdens het uitvoeren raakt het snel afgeleid (aandachtsregulatie) en begint het aan iets anders. Het kan informatie uit boeken of van internet moeilijk ordenen en samenvatten (organisatie). Spullen zoals plaatjes en teksten raken kwijt (ordelijkheid). Als de juf feedback geeft, vindt het het lastig om het werk daarna aan te passen (flexibiliteit). Het gevolg is vaak een onvolledig, chaotisch werkstuk dat te laat wordt ingeleverd, ondanks dat het kind wel intelligent genoeg is. De leerkracht ziet dan niet wat het kind eigenlijk weet en kan.