Wat is het drieledige protocol van EMDR?

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) is een krachtige en wetenschappelijk onderbouwde therapievorm voor de verwerking van traumatische herinneringen en andere belastende ervaringen. De effectiviteit ervan is echter niet enkel te danken aan de bekende bilaterale stimulatie, zoals oogbewegingen. Een cruciaal, maar soms onderbelicht, fundament van de behandeling is het drieledige protocol. Dit protocol structureert de interventie in drie temporele dimensies en zorgt daarmee voor een veilige en complete aanpak.

Het drieledige protocol erkent expliciet dat trauma's impact hebben op het verleden, het heden en de toekomst. Het richt zich niet alleen op de oorspronkelijke, pijnlijke herinnering, maar ook op huidige triggers die distress veroorzaken en op toekomstige situaties waarin de cliënt zich weerbaar wil voelen. Deze brede scope voorkomt dat cliënten, na verwerking van het oude trauma, alsnog overweldigd raken door actuele stressoren of angsten voor wat komen gaat.

Concreet omvat het protocol drie doelgerichte fasen. Ten eerste de verwerking van herinneringen uit het verleden: de oorspronkelijke gebeurtenissen die aan de klachten ten grondslag liggen. Vervolgens richt het zich op actuele situaties of triggers in het heden die nog steeds emotionele lading hebben en vermijdingsgedrag veroorzaken. Tot slot werkt het aan de toekomst, door middel van 'future templating', waarbij een positief toekomstbeeld of een aanstaande uitdagende situatie wordt versterkt, zodat de cliënt met meer zelfvertrouwen vooruit kan kijken.

Door deze drie lagen systematisch aan te pakken, biedt het drieledige protocol een comprehensief behandelkader. Het zorgt voor stabilisatie, grondige verwerking en een blijvende integratie van positieve veranderingen in het dagelijks leven van de cliënt, wat het een onmisbaar onderdeel maakt van een gedegen EMDR-therapie.

Hoe structureer je een EMDR-sessie met het drieledige protocol?

Een EMDR-sessie volgens het drieledige protocol volgt een duidelijke, gestructureerde fasering. Deze structuur richt zich op de drie temporele dimensies van de herinnering: het verleden, het heden en de toekomst.

De sessie begint met de voorbereidingsfase. De therapeut stabiliseert de cliënt en legt het proces uit. Samen identificeren ze het doel: een specifieke, belastende herinnering. Vervolgens selecteren ze de drie kerncomponenten. Ten eerste de beeld uit het verleden dat het meest verstorend is. Ten tweede de huidige negatieve cognitie (NC), zoals "Ik ben machteloos". Ten derde de gewenste positieve cognitie (PC), bijvoorbeeld "Ik kan het aan". De cliënt beoordeelt de geldigheid van deze PC op de Validity of Cognition (VoC)-schaal. Het emotie en de lichaamsensatie die bij het beeld horen, worden ook vastgesteld.

Vervolgens start de verwerkingsfase met het verleden. De therapeut activeert het doelnetwerk door de cliënt te vragen zich te concentreren op het beeld, de NC en de lichaamsensatie. Tegelijkertijd wordt bilaterale stimulatie (BLS) aangeboden, zoals oogbewegingen. Na elke set BLS vraagt de therapeut: "Wat komt er nu bij je op?". Het proces volgt de spontane associaties van de cliënt tot de distress afneemt. De focus verschuift dan naar het heden: de therapeut vraagt de cliënt terug te denken aan de oorspronkelijke herinnering om te checken of er nog restspanning is. Eventuele resterende distress wordt verder verwerkt.

Daarna richt de sessie zich op de toekomst. De therapeut installeert de positieve cognitie. De cliënt denkt aan de oorspronkelijke gebeurtenis terwijl hij de PC in gedachten houdt, opnieuw met BLS. De VoC-score wordt opnieuw gemeten en dient idealiter 6 of 7 te zijn. Vervolgens wordt een toekomstgericht template gebruikt: de cliënt stelt zich voor een vergelijkbare toekomstige situatie met de nieuwe positieve overtuiging succesvol te hanteren, opnieuw gecombineerd met BLS om de adaptieve reactie te versterken.

De sessie wordt altijd afgesloten met een afronding. De therapeut zorgt dat de cliënt in een rustige staat terugkeert naar het hier en nu, bijvoorbeeld met een korte grounding-oefening. Er wordt uitleg gegeven over mogelijke nawerking tussen sessies en een dagboek kan worden bijgehouden. Een volgende sessie begint met het evalueren van deze effecten en het bepalen van het volgende doel volgens het drieledige protocol.

Welke vragen stel je in elke fase om het doel te bereiken?

Het drieledige protocol van EMDR richt zich op het verleden, het heden en de toekomst. Binnen elke fase gebruikt de therapeut specifieke vragen om het doel van die fase te bereiken.

Fase 1: Het verleden – Verwerking van de herinnering. Het doel is de emotionele lading van de oorspronkelijke herinnering te verminderen. Vragen zijn: "Welk beeld uit de gebeurtenis vind je nu nog het meest verontrustend?" en "Welk negatief beeld of welke negatieve overtuiging heb je over jezelf in verband met deze herinnering?". Na sets bilaterale stimulatie vraagt de therapeut: "Wat komt er nu in je op?" om de associatieve stroom te volgen. De cruciale vraag om desensitisatie te meten is: "Van 0 tot 10, hoe verontrustend is dit beeld nu?".

Fase 2: Het heden – Actuele triggers aanpakken. Het doel is huidige situaties die nog spanning oproepen te neutraliseren. Vragen richten zich op het identificeren van deze triggers: "Welke situaties in je huidige leven roepen nog steeds diezelfde vervelende emotie of lichamelijke reactie op?" en "Wat is het ergste aan die huidige situatie?". De therapeut vraagt: "Welk beeld of welke gedachte hoort bij deze trigger?" om het doelwit voor verwerking te bepalen.

Fase 3: De toekomst – Positief toekomstgericht gedrag installeren. Het doel is een gewenste, adaptieve reactie in toekomstige situaties te versterken. De therapeut vraagt eerst: "Hoe zou je willen dat je je in die toekomstige situatie voelt of gedraagt?". Vervolgens formuleert men samen een positieve cognitie: "Welke positieve gedachte over jezelf zou je in de plaats willen hebben?". Na installatie met bilaterale stimulatie volgt de toekomstgerichte template: "Denk aan de toekomstige situatie en houd de positieve gedachte vast. Wat merk je op?". Dit wordt getest met: "Voelt de toekomstige situatie nu nog bedreigend of juist haalbaar?".

Veelgestelde vragen:

Wat is het drieledige protocol precies en wanneer wordt het toegepast?

Het drieledige protocol is een specifieke werkwijze binnen EMDR, bedoeld voor de verwerking van herinneringen aan ingrijpende gebeurtenissen die lang geleden plaatsvonden en waarbij de herinnering zelf vaak vaag is. In plaats van één duidelijk beeld, ervaart iemand dan vooral nog nare gevoelens of lichamelijke spanning. Het protocol wordt gebruikt als het standaard EMDR-protocol niet goed aansluit, bijvoorbeeld omdat de cliënt geen scherp mentaal beeld van het begin van de gebeurtenis kan oproepen. Het richt zich op drie onderdelen: de vroege, meest kwetsbare periode; een representatief moment van latere herbeleving; en de huidige triggers die nog last veroorzaken.

Hoe ziet de uitvoering van de drie fasen er in de praktijk uit?

De therapeut vraagt eerst om een algemene indruk van de moeilijke periode, zoals 'die eenzame jaren op school'. Daar wordt dan mee gewerkt. Vervolgens doorloopt men drie stappen. De eerste fase richt zich op het vroegste of meest kwetsbare moment uit die periode. De tweede fase gaat over een later, specifiek moment waarop de last opnieuw sterk gevoeld werd, een soort 'herhaling' van het gevoel. De derde fase behandelt huidige situaties die nu nog eenzelfde reactie oproepen. Bij elke fase worden sets bilaterale stimulaties (zoals oogbewegingen) gegeven om de herinnering te verwerken, tot de spanning afneemt en een helpende gedachte meer ruimte krijgt.

Is dit protocol geschikt voor elke vorm van oude, vage klachten?

Nee, het is niet voor alle vage klachten de eerste keuze. Het drieledige protocol is ontwikkeld voor klachten die duidelijk terug te voeren zijn op een herkenbare, langdurige of herhalende ingrijpende periode in het verleden, zoals een onveilige jeugd, langdurig pesten of een traumatische relatie. Als klachten zeer diffuus zijn of als er geen verband met een concrete levensfase gelegd kan worden, zal een therapeut mogelijk eerst ander onderzoek doen of een andere benadering kiezen. De therapeut bepaalt dit samen met de cliënt tijdens de voorbereidende fasen van EMDR.