Wat is het teken van Russell?

In de wereld van de neonatologie en kindergeneeskunde zijn bepaalde klinische bevindingen onlosmakelijk verbonden met specifieke syndromen. Een van deze veelbesproken signalen is het teken van Russell, ook wel bekend als de 'habitual overextension' of het 'houthakker-teken'. Dit fenomeen is geen op zichzelf staande diagnose, maar een opvallend en vaak vroeg symptoom dat een cruciale aanwijzing kan vormen voor onderliggende pathologie.

Het teken manifesteert zich als een karakteristieke, herhaalde beweging van de armen en schouders bij een zuigeling of jong kind. Het kind brengt de armen herhaaldelijk naar voren en naar boven, alsof het een houthakkerbeweging maakt, vaak gevolgd door het naar beneden laten vallen of terugtrekken van de armen. Deze bewegingen zijn stereotiep, ritmisch en lijken doelbewust, maar zijn in werkelijkheid onvrijwillig en kunnen zich met hoge frequentie voordoen.

De klinische betekenis van dit teken is van groot belang. Het wordt in de meeste gevallen beschouwd als een pathognomonisch symptoom voor het syndroom van West, een ernstige vorm van epilepsie op de kinderleeftijd die wordt gekenmerkt door infantiele spasmen, een hypsaritmisch EEG-patroon en een ontwikkelingsachterstand. Het herkennen van het teken van Russell kan daarom een vroege en essentiële aanwijzing zijn die leidt tot verder neurologisch onderzoek en een snellere start van de noodzakelijke behandeling.

Hoe herken je het teken van Russell bij een baby?

Het teken van Russell is een specifieke en zichtbare handeling die een baby uitvoert als gevolg van chronische zuurstofnood (hypoxie). Je herkent het aan het volgende kenmerkende gedrag: de baby strekt de armen uit en trekt vervolgens de knieën op, waarna de armen naar beneden worden gebracht om de knieën stevig tegen de borst te drukken. Deze beweging lijkt op het maken van een diepe buiging of het omarmen van de eigen benen.

De beweging is ritmisch en herhaalt zich. Het is een onbewuste, compenserende poging van het lichaam om de ademhaling te ondersteunen en meer lucht in de longen te krijgen door de druk in de buikholte te verhogen. Het ziet er anders uit dan normale, onwillekeurige babybewegingen of huilen.

Belangrijk is dat dit teken vrij laat optreedt bij aanhoudende respiratoire problemen. Het is een ernstig klinisch signaal dat wijst op langdurige ademnood. Andere symptomen die meestal al eerder aanwezig zijn, zijn snelle ademhaling (tachypneu), neusvleugelen, intrekkingen op de borstkas (terugtrekken van de huid tussen de ribben), kreunen bij het uitademen en een bleke of grauwe huidskleur.

Het observeren van het teken van Russell vereist alertheid. Let niet alleen op de karakteristieke arm- en beenbeweging, maar plaats deze altijd in de volledige context van de toestand van de baby. De aanwezigheid van dit teken is een dringende medische indicatie voor onmiddellijke professionele hulp.

Wat moet je doen als je het teken van Russell ziet?

Het zien van het teken van Russell – een combinatie van periorbitale ecchymose (blauwe plekken rond de ogen) en otorragie (bloeding uit het oor) – is een acute medische noodsituatie. Deze tekenen duiden vrijwel altijd op een schedelbasisfractuur, vaak als gevolg van ernstig hoofd- of schedeltrauma.

Bel onmiddellijk 112. Wacht niet af om te zien of de symptomen verergeren. Vermeld duidelijk tegen de hulpdiensten dat het om een hoofdletsel gaat met specifiek bloeding uit het oor en blauwe plekken rond de ogen.

Laat het slachtoffer zo min mogelijk bewegen, vooral het hoofd en de nek. Een wervelfractuur kan ook aanwezig zijn. Probeer het hoofd niet te ondersteunen met een kussen, maar stabiliseer het voorzichtig terwijl u wacht op professionele hulp.

Druk niet op het oor en probeer de bloeding niet tegen te houden met watten of gaasjes. Het opstoppen van het oor kan gevaarlijk zijn en de druk verhogen. U kunt eventueel een steriel verband of gaasje losjes over het oor leggen om het bloed op te vangen.

Reinig geen bloed of vocht uit de neus of oren, dit kan een infectie riskanter maken. Observeer het slachtoffer nauwlettend op veranderingen in het bewustzijn, zoals verwardheid, sufheid of misselijkheid, en geef deze informatie door aan de hulpdiensten bij aankomst.

Geef het slachtoffer niets te eten of te drinken. Bij verminderd bewustzijn bestaat er een groot risico op verslikking en aspiratie. Wacht op de beoordeling door het medisch team.

De definitieve behandeling vindt plaats in het ziekenhuis en kan een CT-scan, observatie en mogelijk een neurochirurgische ingreep omvatten. Uw snelle en correcte handelen is cruciaal voor de verdere behandeling en het herstel van de patiënt.

Veelgestelde vragen:

Wat is het Russell-teken precies en bij welke ziekte hoort het?

Het Russell-teken is een medisch symptoom dat verwijst naar callusvorming of littekens op de rug van de hand, specifiek op de knokkels van de vingers. Deze beschadiging ontstaat doordat een persoon zijn hand herhaaldelijk in de mond steekt om braken op te wekken. Het is een fysiek teken dat artsen kunnen waarnemen en wordt sterk geassocieerd met de eetstoornis boulimia nervosa. Het is genoemd naar de Britse arts Gerald Russell, die boulimia nervosa in 1979 als een aparte diagnose beschreef. Het teken is niet absoluut bewijzend, maar wel een sterke aanwijzing voor dit specifieke purgeergedrag.

Zie je het Russell-teken altijd bij mensen met boulimia?

Nee, het Russell-teken is niet altijd aanwezig. Het ontstaat alleen bij diegenen die regelmatig braken opwekken door vingers in de keel te steken. Mensen met boulimia die andere purgeermethoden gebruiken, zoals misbruik van laxeermiddelen, of die het braken op een andere manier opwekken, zullen dit teken niet ontwikkelen. Ook in een vroeg stadium kan het nog ontbreken. Daarom is de afwezigheid van het teken geen garantie dat er geen sprake is van boulimia. Het is een nuttig klinisch signaal wanneer het gezien wordt, maar het ontbreken ervan sluit de ziekte niet uit.

Naast het teken op de hand, zijn er nog andere lichamelijke gevolgen van dit gedrag?

Ja, het herhaaldelijk opwekken van braken heeft veel meer lichamelijke gevolgen dan alleen het Russell-teken. Het maagzuur tast het gebit aan, wat leidt tot erosie van het tandglazuur, vooral aan de binnenzijde van de tanden. Patiënten kunnen last krijgen van gezwollen speekselklieren in de wangen, een zere keel, en zweertjes in de mond. Op de langere termijn kunnen er ernstige problemen ontstaan, zoals een verstoorde elektrolytenbalans die het hartritme kan beïnvloeden, schade aan de slokdarm en uitdroging. Het Russell-teken is dus vaak slechts het zichtbare topje van een ijsberg aan onderliggende gezondheidsrisico's.