Wat valt onder medische fouten?

De term 'medische fout' roept vaak het beeld op van een dramatische vergissing in de operatiekamer. De werkelijkheid is echter complexer en breder. In juridische en medische zin verwijst een medische fout, ofwel een behandelingsfout, naar een situatie waarin de zorg van een zorgverlener niet voldoet aan de professionele standaard die in die specifieke omstandigheden mag worden verwacht. Het gaat hier niet om een ongunstig resultaat op zich, maar om een verwijtbare tekortkoming in het handelen of nalaten van de behandelaar.

Het begrip omvat meer dan alleen fouten met het scalpel. Het kan gaan om een verkeerde diagnose door gebrekkig onderzoek, het nalaten van een noodzakelijke test of het voorschrijven van verkeerde medicatie. Ook het tekortschieten in de informatieverstrekking of het niet verkrijgen van geldige toestemming (informed consent) valt eronder. Essentieel is het onderscheid tussen een complicatie, een inherent risico van een behandeling, en een fout: een vermijdbare misstap die niet had mogen gebeuren bij een zorgvuldig handelend professional.

Om te beoordelen of er sprake is van een fout, wordt gekeken naar wat een redelijk bekwaam en voorzichtig beoefenaar van het medisch vak in dezelfde situatie zou hebben gedaan. Dit wordt vaak bepaald aan de hand van medische richtlijnen en getuigen-deskundigen. De kernvraag is steeds: is de zorgverlener tekortgeschoten in zijn zorgplicht? Het antwoord hierop bepaalt of een onbedoelde uitkomst kwalificeert als een medische fout waar mogelijk aansprakelijkheid uit volgt.

Voorbeelden van fouten in diagnose, behandeling en operatie

Een diagnostische fout treedt op wanneer een ziekte of aandoening niet, te laat of onjuist wordt vastgesteld. Een bekend voorbeeld is het missen van een hartinfarct bij een vrouw met atypische symptomen zoals vermoeidheid en misselijkheid, waarbij de klachten worden toegeschreven aan stress of maagproblemen. Ook het over het hoofd zien van een tumor op een röntgenfoto of scan, of het verkeerd interpreteren van laboratoriumuitslagen, valt hieronder. Het gevolg is dat de noodzakelijke behandeling uitblijft of vertraagd wordt, terwijl een onnodige behandeling voor een verkeerde aandoening soms wel start.

Fouten tijdens de behandeling, ofwel therapeutische fouten, betreffen het verkeerde of slecht uitgevoerde zorgtraject na een diagnose. Dit omvat het voorschrijven van een medicijn waarvoor de patiënt een bekende allergie heeft, of een medicatie die een gevaarlijke wisselwerking heeft met andere middelen die de patiënt gebruikt. Ook het onjuist instellen van een infuus of medische pomp, het geven van een verkeerde dosis radiotherapie, of het verwaarlozen van een patiënt waardoor doorligwonden ontstaan, zijn ernstige voorbeelden. Deze fouten doen zich voor bij de uitvoering van een goedgekeurd behandelplan.

Chirurgische fouten zijn vaak de meest gevreesde en kunnen catastrofale gevolgen hebben. Een flagrant voorbeeld is het opereren aan het verkeerde lichaamsdeel, zoals de linker knie in plaats van de rechter, of het verwijderen van het verkeerde orgaan. Ook het achterlaten van chirurgisch materiaal (zoals een gaasje of instrument) in de lichaamsholte na een operatie is een ernstige fout. Daarnaast vallen technische tekortkomingen hieronder, zoals het per ongeluk beschadigen van een zenuw, bloedvat of ander vitaal orgaan tijdens de ingreep, wat tot blijvende functieverlies kan leiden.

Een aparte categorie vormt de communicatiefout, die vaak ten grondslag ligt aan fouten in alle fasen. Dit is het mislukken van een correcte overdracht van cruciale informatie tussen zorgverleners, of tussen zorgverlener en patiënt. Voorbeelden zijn het niet doorgeven van afwijkende labuitslagen, het verkeerd overnemen van medicatiegegevens bij opname, of het niet adequaat informeren van een patiënt over noodzakelijke nazorg na een operatie, met complicaties tot gevolg.

Procedurele fouten en administratieve missers in de zorg

Naast fouten in directe patiëntbehandeling vormen procedurele en administratieve missers een groot en vaak onderbelicht deel van medische fouten. Deze fouten ontstaan niet aan het bed of op de operatietafel, maar in de processen en systemen die de zorg ondersteunen. Ze kunnen de patiëntveiligheid ernstig in gevaar brengen.

Procedurele fouten betreffen het niet correct volgen van vastgestelde protocollen, checklists of veiligheidsprocedures. Voorbeelden zijn het overslaan van de time-out procedure vóór een operatie, het niet correct uitvoeren van een sterilisatieproces, of het niet naleven van infectiepreventieprotocollen. Ook het verkeerd of niet overdragen van cruciale informatie tijdens een dienstwissel (shift change) valt hieronder. Deze fouten vergroten het risico op bijvoorbeeld wrong-site surgery, ziekenhuisinfecties of vertraging in de juiste behandeling.

Administratieve missers vinden plaats in de documentatie en logistiek van de zorg. Dit omvat fouten in het elektronisch patiëntendossier (EPD), zoals het invoeren van verkeerde medicatiedoseringen, allergieën of labuitslagen. Het verkeerd labelen van patiëntmateriaal (bijvoorbeeld bloedmonsters of weefselbiopten) leidt tot verkeerde diagnoses. Daarnaast vallen het kwijtraken van resultaten, het maken van afspraken bij de verkeerde specialist of fouten in de medicatieverstrekking op de apotheek hieronder.

De impact is aanzienlijk: een administratieve fout kan resulteren in een verkeerde medicatie met mogelijk toxische effecten, een gemiste follow-up of een onnodige aanvullende behandeling. Deze fouten zijn vaak een gevolg van systeemtekortkomingen, tijdsdruk, onderbezetting of onvoldoende gestandaardiseerde werkprocessen. Het voorkomen ervan vereist daarom niet alleen individuele alertheid, maar vooral robuuste systemen, duidelijke procedures en een cultuur waarin dubbelchecken en het melden van bijna-incidenten wordt gestimuleerd.

Veelgestelde vragen:

Wat wordt precies als een medische fout gezien?

Een medische fout is een vermijdbare, onjuiste handeling of beslissing van een zorgverlener tijdens de behandeling van een patiënt. Het gaat niet om elk onverwacht of negatief resultaat. Er moet sprake zijn van een afwijking van de algemeen aanvaarde professionele norm, de 'standaard zorg'. Voorbeelden zijn een verkeerde diagnose door gebrekkig onderzoek, een fout tijdens een operatie (bijvoorbeeld opereren aan het verkeerde lichaamsdeel), medicatiefouten zoals een verkeerde dosering, of het achterlaten van een instrument in het lichaam na een ingreep. Ook het niet of te laat doorverwijzen naar een specialist kan onder een medische fout vallen als dit tot schade leidt.

Ik ben gevallen na een operatie omdat ik duizelig was van de medicatie. Is dit een medische fout?

Niet automatisch. Of dit een fout is, hangt af van de voorzorgsmaatregelen. Als het zorgteam de standaard risico's van de medicatie kende, maar naliet u hierover te informeren, u te waarschuwen niet alleen te lopen, of geen passende hulp aan te bieden bij het opstaan, dan kan er sprake zijn van een fout. Valt u echter ondanks duidelijke instructies en aangeboden hulp, dan is de kans op een succesvolle claim klein. Het gaat om wat redelijkerwijs van de zorgverleners verwacht mocht worden om de bekende risico's te voorkomen.

Vallen complicaties altijd onder medische fouten?

Nee, absoluut niet. Complicaties zijn inherente risico's van een behandeling die kunnen optreden ondanks perfect uitgevoerde zorg. Een infectie na een operatie, een nabloeding of een allergische reactie op een medicijn zijn vaak bekende risico's. Alleen als de complicatie het directe gevolg is van een fout (bijvoorbeeld een infectie door niet-steriel instrumentarium) of als de zorgverlener de patiënt niet goed over deze risico's heeft geïnformeerd, kan er een geval van medische fout overwogen worden. Het onderscheid ligt in de vermijdbaarheid.

Mijn klacht werd eerst niet serieus genomen, later bleek het ernstig. Is dat een fout?

Dit kan als een diagnostische fout worden aangemerkt, specifiek een vertraging in de diagnose. Of het een juridische medische fout is, wordt bepaald door de vraag of een gemiddeld bekwame zorgverlener onder dezelfde omstandigheden de diagnose eerder had moeten stellen. Als uw symptomen duidelijk en ernstig waren volgens de medische standaarden van dat moment, en de arts onvoldoende onderzoek deed of uw verhaal niet geloofde, is er mogelijk een fout gemaakt. Was het beeld echter vaag en atypisch, dan is het lastiger aan te tonen. Een second opinion vragen is in zulke situaties altijd verstandig.