Wat verdient een gedetineerde per uur?

De vraag naar het uurloon van een gedetineerde raakt aan een fundamentele en vaak onbekende praktijk binnen het Nederlandse gevangeniswezen: de detentievergoeding. Dit is geen vrijwilligersvergoeding of een normaal salaris zoals in de vrije samenleving, maar een wettelijk geregeld, symbolisch bedrag voor verricht werk of gevolgde opleiding tijdens de detentie.

Het systeem is niet primair gericht op het genereren van inkomen, maar vervult meerdere kernfuncties. Het biedt structuur, draagt bij aan re-integratie door arbeidsritme en vaardigheden aan te leren, en stelt gevangenen in staat om, hoe beperkt ook, kleine persoonlijke uitgaven te doen. Dit alles speelt zich af binnen een context waar autonomie vrijwel volledig is ontnomen.

Het concrete bedrag per uur is dan ook niet te vergelijken met enig loon buiten de muren. Het is laag, zeer laag, en wordt strikt gereguleerd. De hoogte ervan hangt af van factoren zoals het type werk, de ervaring van de gedetineerde en de prestaties. In de volgende paragrafen wordt dit systeem ontleed: van de wettelijke basis en de actuele bedragen tot de filosofie erachter en de praktische gevolgen voor de persoon achter de cijfers.

Het actuele uurloon: verschillen tussen detentie en PIW

Het bruto uurloon voor gedetineerden in een Nederlandse penitentiaire inrichting is wettelijk vastgelegd. Het actuele basisbedrag bedraagt €1,45 per uur. Dit is het startloon voor algemene arbeid binnen de inrichting, zoals schoonmaak- of keukenwerk.

Voor werkzaamheden in een zogenaamde PIW (Penitentiaire Inrichtingswerkplaats) geldt een ander, hoger tarief. In een PIW verrichten gedetineerden geschoolde arbeid, vaak voor externe opdrachtgevers. Het uurloon in een PIW start bij €1,75 en kan oplopen tot ongeveer €2,15 per uur, afhankelijk van de complexiteit van het werk en de ervaring van de gedetineerde.

Het fundamentele verschil zit hem in de aard van de arbeid. Detentie-arbeid is primair gericht op het structureren van de dag en het onderhouden van de inrichting. PIW-arbeid benadert de normale arbeidsmarkt meer, met productie-eisen en vakwerk. Deze ervaring kan de re-integratie bevorderen.

Van deze brutolonen worden vaste kosten afgehouden. Een gedetineerde betaalt verplicht een eigen bijdrage voor zijn verblijf (zorg- en woningcomponent). Wat overblijft is het netto loon, dat wordt gestort op een beperkt toegankelijke rekening of gebruikt kan worden voor een schadevergoedingsfonds of ondersteuning van het thuisfront.

Kosten en inhoudingen: wat blijft er netto over?

Het bruto uurloon van een gedetineerde, vaak tussen de €0,70 en €2,00, is slechts het startpunt. Hierop worden verschillende verplichte inhoudingen toegepast voordat er sprake is van een netto bedrag dat daadwerkelijk te besteden is.

De grootste inhouding is de zogenaamde kost- en inwoningvergoeding. Elke gedetineerde betaalt een vast dagtarief voor verblijf, voeding en basisvoorzieningen. Dit bedrag wordt direct van het verdiende loon afgehouden. Daarnaast wordt een percentage van het loon ingehouden als bijdrage aan het Schadefonds Geweldsmisdrijven. Dit is een wettelijke verplichting.

Ook financiële verplichtingen naar buiten toe gaan voor. Eventuele boetes, schadevergoedingen (wettelijke schuld) of onderhoudsplicht aan familieleden worden van het loon afgetrokken. Pas nadat al deze verplichte afdrachten zijn voldaan, komt men bij het netto besteedbaar inkomen.

Wat er uiteindelijk netto overblijft, is vaak minimaal. In veel gevallen blijft er na alle inhoudingen nog slechts een klein bedrag per week over, soms maar enkele euro's. Dit 'vrije' geld wordt gestort op een persoonlijke rekening binnen de inrichting, de zogenaamde eigen middelen. Dit kan worden gebruikt voor extra's bij de penitentiaire inrichtingswerkplaats (PIW), zoals snoep, koffie, rookwaar of telefoonminuten.

Het systeem is er dus primair op gericht de kosten te dekken en maatschappelijke verplichtingen na te komen. Het financiële voordeel voor de gedetineerde zelf is bijzaak en dient vooral als een bescheiden middel voor persoonlijke aankopen en het aanleren van budgetbeheer.

Veelgestelde vragen:

Hoeveel verdient een gedetineerde in Nederland precies per uur?

Een gedetineerde in een Nederlandse gevangenis verdient geen uurloon zoals in de vrije samenleving. Er wordt een dagvergoeding berekend voor het verrichten van arbeid of het volgen van een opleiding. Dit bedrag ligt gemiddeld tussen de € 0,70 en € 1,45 per dag. Als we dit omrekenen naar een (korte) werkdag van zes uur, komt dit neer op ongeveer € 0,12 tot € 0,24 per uur. Het doel van deze vergoeding is niet een marktconform salaris, maar het aanleren van een dagritme en het beschikbaar hebben van een klein bedrag voor eigen gebruik in de penitentiaire inrichting.

Waar hangt het bedrag dat een gevangene krijgt van af? Krijgt iedereen hetzelfde?

Nee, niet iedereen krijgt hetzelfde bedrag. De hoogte van de dagvergoeding hangt af van een paar factoren. De belangrijkste is het type werk of activiteit. Eenvoudige klussen zoals schoonmaken leveren het laagste tarief op. Geschoolde arbeid in een gevangeniswerkplaats (bijv. houtbewerking of metaal) levert een hogere vergoeding. Ook het volgen van een erkende opleiding kan een hoger dagbedrag geven. Daarnaast kan de lengte van de detentie en het gedrag van de gedetineerde een rol spelen. De directeur van de inrichting beslist uiteindelijk over de exacte hoogte binnen de vastgestelde kaders van het Ministerie van Justitie en Veiligheid.

Moet een gevangene van dit geld ook kosten betalen?

Ja, uit de verdiende vergoeding worden bepaalde kosten afgehouden. Dit heet 'verhaal'. Allereerst is er een verplichte bijdrage aan het 'Batesfonds', een soort spaarpotje dat wordt uitbetaald bij vrijlating om een nieuwe start te ondersteunen. Daarnaast kan een deel van het geld worden ingehouden voor schadevergoeding aan slachtoffers (wetsvoorstel 'Slachtofferstorting'). Ook kosten voor eigen extra's, zoals televisiehuur of producten uit de gevangeniswinkel, gaan van het saldo af. Wat overblijft, mag de gedetineerde zelf besteden binnen de inrichting of sparen.