Wat zijn de 17 symptomen van complexe PTSS?

Posttraumatische stressstoornis (PTSS) is bij veel mensen bekend, maar een complexere en vaak ernstigere vorm blijft regelmatig onderbelicht: complexe PTSS. Waar 'klassieke' PTSS vaak voortkomt uit een eenmalige, schokkende gebeurtenis, ontstaat complexe PTSS als gevolg van langdurige of herhaalde traumatisering, waar moeilijk aan te ontsnappen valt. Denk aan langdurig misbruik, verwaarlozing, geweld of gevangenschap in de kindertijd of in andere afhankelijkheidsrelaties.

Het onderscheid is wezenlijk, omdat de impact van aanhoudend trauma diep ingrijpt in de persoonlijkheidsontwikkeling en het fundament van iemands bestaan. Complexe PTSS beïnvloedt niet alleen hoe iemand over het verleden denkt, maar verandert hoe men zichzelf, anderen en de wereld ziet en ervaart in het heden. De symptomen zijn daarom veelomvattender en ingrijpender.

Om deze complexe aandoening beter in kaart te brengen, hebben deskundigen een cluster van 17 symptomen geïdentificeerd. Deze symptomen gaan verder dan de bekende kernklachten van PTSS–herbelevingen, vermijding en verhoogde arousal–en omvatten ernstige verstoringen in emotieregulatie, zelfbeeld en interpersoonlijk functioneren. Het herkennen van deze signalen is een cruciale eerste stap naar erkenning, begrip en uiteindelijk passende hulpverlening.

De 6 symptomen van emotionele en gedragsveranderingen

Een kernaspect van complexe PTSS is de diepgaande verstoring van het emotionele systeem en het gedrag. Deze veranderingen zijn vaak het meest zichtbaar voor de omgeving en veroorzaken aanzienlijk lijden. Zes cruciale symptomen op dit gebied zijn:

1. Extreme emotionele regulatiestoornissen. Dit uit zich in intense, schijnbaar oncontroleerbare emotionele uitbarstingen (woede, paniek, verdriet) die niet in verhouding lijken te staan tot de actuele situatie. Hiernaast komen periodes van emotionele verdoving of het volledig niet kunnen voelen van emoties veel voor. Het is een chronische staat van ontregeling.

2. Negatief zelfbeeld en diepgewortelde schaamte. Er is een overheersend gevoel van zich fundamenteel defect, waardeloos of beschadigd te voelen. Dit gaat veel verder dan een laag zelfvertrouwen; het is een overtuiging die in de identiteit is verweven, vaak gevoed door vroeg en herhaald trauma.

3. Moeite met relaties en wantrouwen. Het aangaan en onderhouden van gezonde, veilige relaties is extreem moeilijk. Er is een diep wantrouwen naar anderen, angst voor intimiteit of juist een patroon van zich herhaaldelijk verbinden met onveilige of beschadigende mensen. Isolatie is een veelvoorkomend gevolg.

4. Zelfdestructief gedrag en impulscontrole. Om overweldigende emoties te beheersen of juist te voelen, kan er sprake zijn van risicovol of zelfbeschadigend gedrag. Dit kan zich uiten in middelengebruik, roekeloos rijden, eetstoornissen of zelfverwonding.

5. Aanhoudende somberheid en verlies van perspectief. Een chronisch gevoel van hopeloosheid, leegte en depressie is kenmerkend. De toekomst ziet er zwart of betekenisloos uit. Dit is meer dan een dip; het is een existentiële wanhoop die verweven is met het trauma.

6. Dissociatie als overlevingsmechanisme. Onder stress kan de geest zich 'afsplitsen' van het hier en nu. Dit varieert van milde verstrooidheid en derealisatie (de wereld voelt onwerkelijk aan) tot ernstige depersonalisatie (het gevoel buiten het eigen lichaam te staan) of geheugenverlies voor traumatische gebeurtenissen.

De 11 symptomen in waarneming, relaties en zelfbeeld

Complexe PTSS beïnvloedt de kern van wie je bent, hoe je de wereld ziet en hoe je met anderen omgaat. Deze symptomen zijn diepgeworteld en ontstaan door langdurige traumatisering, vaak in de (vroege) jeugd.

1. Moeite met emotieregulatie: Je ervaart intense, onvoorspelbare emotionele uitbarstingen of juist periodes van volledige gevoelloosheid. Woede, verdriet of paniek kunnen overweldigend zijn en lijken uit het niets te komen.

2. Negatief zelfbeeld: Een diepgeworteld gevoel van schaamte, schuld of waardeloosheid beheerst je identiteit. Je ziet jezelf fundamenteel als gebroken, slecht of anders dan anderen.

3. Moeite met relaties: Het aangaan en onderhouden van gezonde, veilige verbindingen is extreem lastig. Je kunt wantrouwig, controlerend of juist onderdanig zijn, of je volledig terugtrekken uit sociale contacten.

4. Zelfverwaarlozing of zelfbeschadiging: Er is een patroon van niet voor jezelf zorgen, grenzen negeren of risicovol gedrag. Soms uit dit zich in directe zelfbeschadiging als manier om met emotionele pijn om te gaan.

5. Verstoorde waarneming van de dader(s): Gedachten over de persoon(s) die het trauma veroorzaakten zijn obsessief. Dit kan variëren van wraakfantasieën tot een ongezonde preoccupatie met de relatie, of juist het volledig vermijden van alles wat aan hen herinnert.

6. Verlies van vertrouwen: Het geloof in een rechtvaardige wereld of in de betrouwbaarheid van andere mensen is ernstig beschadigd. Je verwacht constant dat anderen je zullen kwetsen, in de steek laten of bedriegen.

7. Dissociatie: Een veelvoorkomend symptoom waarbij je je losmaakt van het hier en nu. Je kunt je verdoofd, onwerkelijk of 'niet aanwezig' voelen, of periodes van tijd volledig vergeten.

8. Hypervigilantie: Je staat constant 'aan'. Je bent overmatig alert op mogelijk gevaar, gespannen en snel geschrokken. Deze staat van voortdurende waakzaamheid is uitputtend.

9. Vermijding van herinneringen en triggers: Je gaat situaties, gesprekken, gedachten of mensen die aan het trauma doen denken actief uit de weg. Dit kan je leven sterk beperken.

10. Zinloosheid en hopeloosheid: Een diep gevoel dat het leven geen betekenis of doel heeft. De toekomst ziet er alleen maar somber uit en het gevoel dat verandering mogelijk is, ontbreekt volledig.

11. Somatische klachten: De emotionele pijn uit zich in lichamelijke symptomen zonder duidelijke medische oorzaak. Chronische pijn, maag- en darmproblemen, hoofdpijn en extreme vermoeidheid komen vaak voor.

Veelgestelde vragen:

Ik herken veel symptomen, maar hoe onderscheid ik CPTSD nu precies van 'gewone' PTSS?

Het belangrijkste verschil ligt in de oorzaak en de breedte van de symptomen. PTSS ontstaat vaak door één of enkele duidelijk afgebakende traumatische gebeurtenissen. CPTSD is het gevolg van langdurige of herhaalde traumatisering, waar je moeilijk aan kon ontsnappen, zoals in een jeugd van verwaarlozing of jarenlang misbruik. Daardoor zijn de gevolgen dieper en beïnvloeden ze de hele persoonlijkheid. Naast de klassieke PTSS-symptomen (herbeleving, vermijding, verhoogde waakzaamheid) zie je bij CPTSD sterke problemen in de emotieregulatie, een negatief zelfbeeld, en grote moeite in relaties. Het is alsof het trauma in je identiteit is verweven, niet alleen in je herinneringen.

Bij het lezen over emotieregulatie bij CPTSD schrik ik daarvan. Kan je een voorbeeld geven hoe dat er in het dagelijks leven uitziet?

Zeker. Stel, je baas geeft een kleine, correctieve opmerking over je werk. Iemand zonder dit trauma zou misschien even schrikken of geïrriteerd zijn, maar kan het relativeren. Bij CPTSD kan zo'n ogenschijnlijk klein voorval een enorme emotionele uitbarsting veroorzaken. Van binnen voelt het als een bevestiging dat je waardeloos bent, een diep gevoel van schaamte. Dit kan leiden tot een woede-uitbarsting of juist tot volledige terugtrekking – urenlang niet kunnen praten, huilend op de bank. Het tegenovergestelde komt ook voor: je voelt helemaal niets, alsof je emoties zijn afgesloten. Het lukt niet om de reactie in verhouding tot de gebeurtenis te houden, omdat het oude, overweldigende gevoelens van onveiligheid en afwijzing activeert.

Het gevoel van 'anders zijn' of vervreemding wordt genoemd. Is dat altijd aanwezig?

Dit is een kernervaring voor veel mensen met CPTSD, maar het uit zich niet bij iedereen op elk moment even sterk. Het is een diep gevoel van fundamenteel anders zijn dan anderen, alsof er een glazen wand tussen jou en de wereld staat. Je observeert het sociale verkeer, maar doet niet echt mee. Dit komt omdat langdurig trauma in de vormende jaren de normale ontwikkeling van een gevoel van zelf en verbondenheid verstoort. In contact met anderen kan het voelen alsof je een rol speelt. Dit gevoel kan constant op de achtergrond aanwezig zijn, maar het wordt vaak sterker in sociale situaties of in periodes van stress. Het is meer dan verlegenheid; het is een diepgeworteld besef dat je er niet bij hoort.

Zijn al deze 17 symptomen nodig voor een diagnose, of hoe werkt dat?

Nee, je hoeft niet alle 17 symptomen te hebben. CPTSD is een relatief nieuwe diagnose in de ICD-11 van de WHO. Voor de diagnose moet allereerst aan de criteria voor PTSS worden voldaan (herbeleving, vermijding, bedreigingsgevoel). Daarnaast moeten er aanhoudende problemen zijn op drie specifieke gebieden: 1) emotieregulatie, 2) negatieve zelfopvatting (gevoelens van schaamte, nutteloosheid), en 3) problemen in intermenselijke relaties (moeite met verbinding, wantrouwen). Binnen deze brede gebieden kunnen veel van de genoemde 17 symptomen vallen, zoals dissociëren, woede of het gevoel van vervreemding. Een behandelaar kijkt naar het totaalplaatje: de langdurige traumatische geschiedenis en hoe de symptomen jouw functioneren nu belemmeren.