Wat zijn de historische feiten over slaap?

De manier waarop wij tegenwoordig slapen – in één aaneengesloten blok van ongeveer acht uur in de nacht – is een relatief moderne uitvinding. Historisch onderzoek, ondersteund door dagboeken, rechtbankverslagen en medische literatuur, wijst uit dat onze voorouders in veel culturen een bifasische slaap kenden. Dit patroon, vaak 'tweeslaap' genoemd, bestond uit een eerste slaapperiode kort na zonsondergang, gevolgd door een wakkere periode van een of twee uur midden in de nacht, en daarna een tweede slaapsessie tot de ochtend.

Tijdens dat nachtelijk wakker zijn gebeurde van alles: mensen mediteren, bidden, huishoudelijke taken verrichten, bezoek ontvangen of zelfs naar buren gaan. De psychiater en slaaponderzoeker Thomas Wehr bevestigde in experimenten in de jaren negentig dat mensen, wanneer ze worden blootgesteld aan natuurlijke duisternis, spontaan naar dit oude ritme terugkeren. Dit suggereert dat het een diepgeworteld biologisch patroon is, niet louter een culturele gewoonte.

De opkomst van kunstlicht, en vooral de industriële revolutie met haar strikte arbeidsritmes, luidden het einde in van deze gesegmenteerde slaap. Continuïteit en productiviteit werden de norm, en de nacht veranderde van een tijd voor contemplatie of sociale activiteit in een periode die uitsluitend voor rust moest worden gereserveerd. De geschiedenis van de slaap is dus niet alleen een verhaal van biologie, maar vooral ook een weerspiegeling van technologische, economische en sociale veranderingen.

Veelgestelde vragen:

Hoe lang sliepen mensen vroeger eigenlijk per nacht? Was het echt anders dan nu?

Historisch onderzoek, onder meer naar schaarse geschreven bronnen en traditionele samenlevingen zonder elektriciteit, wijst op een ander slaappatroon. Het idee van één aaneengesloten slaap van acht uur is een relatief moderne norm. Veel mensen kenden een 'tweedelige slaap' of 'gesegmenteerde slaap'. Ze gingen kort na zonsondergang slapen, werden na een paar uur wakker voor een periode van een uur of twee, en sliepen daarna een tweede keer tot de ochtend. In die wakkere periode deden mensen rustige activiteiten: ze praatten, zorgden voor het haardvuur, lazen bij kaarslicht of hadden seksuele gemeenschap. De introductie van kunstlicht, vooral gaslicht en later elektrisch licht, verschof geleidelijk de bedtijd en maakte dit oude ritme stuk. De duur van de totale slaap kon variëren met de seizoenen, maar was niet per se veel langer dan nu.

Wat deden onze voorouders tegen slapeloosheid? Hadden ze al slaapmiddelen?

Zeker, het zoeken naar hulp bij slaapproblemen is van alle tijden. Farmaceutische slaappillen bestonden niet, dus men gebruikte wat de natuur en cultuur aanbood. Kruidentheeën en -aftreksels waren wijdverbreid, bijvoorbeeld van valeriaan, hop of kamille. Ook alcohol, zoals bier of sterke drank, was een veelgebruikt maar ineffectief middel op lange termijn. Daarnaast kenden veel culturen rituelen en gebeden voor het slapen gaan om de geest tot rust te brengen. Een praktische aanpak was simpelweg de 'tweedelige slaap' te accepteren. Als je midden in de nacht wakker werd, was dat niet per se een probleem maar een normaal onderdeel van de nacht. Die acceptatie kon de angst en stress die tegenwoordig vaak met slapeloosheid gepaard gaan, verminderen.

Klopt het dat men in de middeleeuwen op heel harde bedden sliep? Wat was een typisch bed?

De slaapomstandigheden varieerden enorm naar gelang de sociale klasse. Voor de gewone bevolking was een bed vaak een eenvoudig, hard oppervlak. Het kon bestaan uit een houten bank of een zak gevuld met stro, houtkrullen of gedroogde heide. Kussens waren een luxe; soms gebruikte men een houten blok of sliep men zonder. Rijke families hadden daarentegen vaak veren bedden, wolvulling en fijn linnengoed. Een opvallend verschil met nu was het gemeenschappelijke slapen. Het was normaal dat het hele gezin, en soms zelfs gasten of bedienden, in één grote bedstee sliepen. Warmte en veiligheid waren hierbij belangrijker dan privacy. Zachte matrassen zoals wij die kennen, waren voorbehouden aan een zeer kleine elite.

Wanneer en waarom begonnen we met het tellen van uren slaap? Werd slaap altijd als belangrijk gezien?

De obsessie met een specifiek aantal uren is een modern fenomeen, sterk verbonden met de industrialisatie en de opkomst van de wetenschappelijke studie van slaap. Met de komst van fabriekswerk en vaste werktijden werd tijd geld. Slaap werd steeds meer gezien als een productieve rustperiode die nodig was om efficiënt te kunnen werken, in plaats van een natuurlijke rustfase. In de 18e en 19e eeuw begonnen artsen en moralisten acht uur slaap te promoten als ideaal voor arbeiders. De uitvinding van de wekker versterkte dit, omdat mensen nu op een vast tijdstip wakker moesten zijn. In vroegere tijden werd slaap wel als noodzakelijk gezien, maar de nadruk lag meer op het ritme van de dag en nacht zelf dan op een strikt getal. Slaapgebrek werd soms zelfs geassocieerd met vroomheid en toewijding, bijvoorbeeld bij monniken die voor nachtelijke gebeden opstonden.