Wat zijn de nadelen van EMDR?

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) heeft zich in de afgelopen decennia bewezen als een zeer effectieve behandelmethode voor posttraumatische stressstoornis (PTSS) en andere traumagerelateerde klachten. Het is een eerste-keus-interventie in veel behandelrichtlijnen, en terecht. De werkzaamheid is door een groot aantal wetenschappelijke studies onderbouwd. Deze brede erkenning kan echter een eenzijdig beeld scheppen, waarbij de mogelijke schaduwkanten van de therapie onderbelicht blijven.

Het is essentieel om te begrijpen dat effectiviteit niet synoniem staat aan universele geschiktheid of afwezigheid van bijwerkingen. EMDR is een krachtige, actieve therapievorm die direct ingrijpt op de manier waarop herinneringen worden opgeslagen en verwerkt. Juist deze kracht brengt een reeks potentiële nadelen en uitdagingen met zich mee, zowel tijdens het therapieproces als op de langere termijn.

In deze artikel gaan we dieper in op deze minder besproken aspecten. We onderzoeken de intensieve en soms ontregelende emotionele belasting die de behandeling kan veroorzaken, de beperkingen in toepasbaarheid bij bepaalde patiëntengroepen, en de praktische bezwaren die kunnen spelen. Een realistisch en volledig beeld van zowel de voordelen als de nadelen is onmisbaar voor cliënten en behandelaars om een weloverwogen keuze te kunnen maken.

Onverwachte en intense emotionele reacties tijdens en na de sessie

Een van de meest voorkomende en uitdagende aspecten van EMDR is het potentieel voor plotselinge en heftige emotionele ontlading. Tijdens de bilaterale stimulatie kan het brein snel en ongericht toegang krijgen tot niet alleen de doelgerichte herinnering, maar ook tot andere gelinkte netwerken van herinneringen, gevoelens en lichamelijke sensaties. Dit kan leiden tot een sterke, soms overweldigende, golf van emoties zoals intense angst, verdriet, woede of schaamte die tijdens de sessie zelf naar boven komen.

Deze reacties zijn niet beperkt tot de therapiekamer. In de uren of dagen na een sessie kunnen cliënten een zogenaamde "hangover"-ervaring melden. De verwerking in het brein gaat vaak door, wat zich kan uiten in levendige dromen, stemmingswisselingen, verhoogde prikkelbaarheid of een terugkeer van vermeden gevoelens. Dit kan verwarrend en beangstigend zijn, vooral als iemand zich voorbereidde op onmiddellijke verlichting.

Een specifiek risico is de mogelijke activering van "gekoppelde herinneringen". EMDR kan onverwachts andere, soms vergeten of onderdrukte, traumatische ervaringen aanraken die niet het primaire doel van de sessie waren. Dit kan de behandeling complexer maken en vereist dat de therapeut zeer alert is op de reacties van de cliënt om de behandeling veilig te kunnen sturen.

De intensiteit van deze reacties kan tijdelijk het dagelijks functioneren beïnvloeden. Het vraagt om voldoende veerkracht, een stabiele thuissituatie en duidelijke nazorg-afspraken met de therapeut. Zonder goede psycho-educatie vooraf en begeleiding achteraf, bestaat het risico dat cliënten de therapie voortijdig afbreken, geheel overweldigd door het opgeroepen materiaal.

Praktische beperkingen en geschiktheid voor specifieke problemen

EMDR is niet een universele oplossing en kent praktische beperkingen die de toegankelijkheid en effectiviteit kunnen beïnvloeden. Ten eerste vereist de behandeling een aanzienlijke tijdsinvestering van zowel de cliënt als de therapeut. Een enkele sessie duurt vaak langer dan een reguliere therapiesessie, en een volledige behandeling omvat meerdere sessies. Dit kan een praktische drempel vormen in zorgsystemen met wachtlijsten of beperkte sessiebudgetten.

De geschiktheid van EMDR voor specifieke problematiek is een tweede belangrijke overweging. De therapie is wetenschappelijk het best onderbouwd voor enkelvoudig traumatische gebeurtenissen, zoals een verkeersongeval of een eenmalige aanval. Voor complexe en chronische trauma's, zoals langdurig misbruik of verwaarlozing in de jeugd, is het behandelprotocol vaak uitgebreider, complexer en langduriger. Resultaten kunnen hier minder eenduidig of langzamer behaald worden.

Bepaalde psychiatrische aandoeningen of omstandigheden kunnen EMDR minder geschikt of risicovol maken. Bij ernstige dissociatieve stoornissen, bijvoorbeeld, kan de bilaterale stimulatie de dissociatie versterken in plaats van verminderen. Ook tijdens een acute psychose of bij ernstige, onstabiele persoonlijkheidsproblematiek dient eerst stabilisatie centraal te staan. EMDR is in deze gevallen geen eerste-keuze interventie.

Een andere praktische beperking ligt in de fysieke en cognitieve eisen aan de cliënt. De therapie vereist het vermogen om intens emotioneel materiaal te tolereren en tegelijkertijd aandacht te verdelen tussen de herinnering en de externe stimulatie. Bij extreme vermijding, een zeer lage stress-tolerantie of bepaalde cognitieve beperkingen kan dit een te hoge belasting vormen, waardoor voorbereidende stabiliserende technieken noodzakelijk zijn.

Tot slot is de therapeutische relatie en deskundigheid van de behandelaar een cruciale factor. EMDR is geen geautomatiseerde techniek; het vereist klinische vaardigheid om de verwerking veilig te begeleiden, vooral wanneer deze vastloopt of wanneer er onverwachte reacties optreden. Een onvoldoende getrainde therapeut kan de effectiviteit van de methode aanzienlijk beperken.

Veelgestelde vragen:

Kan EMDR ervoor zorgen dat ik me na de sessies slechter voel?

Ja, dat kan voorkomen. Een bekend nadeel van EMDR is dat de verwerking van heftige herinneringen tijdelijk meer onrust kan geven. Na een sessie kunnen de beelden en emoties die zijn aangeraakt nog even nazinderen. Sommige mensen ervaren levendige dromen, een toename van angstgevoelens of voelen zich prikkelbaar. Dit is vaak een teken dat het verwerkingsproces op gang is gekomen, maar het kan wel zwaar zijn. Het is aan te raden om na een sessie geen zware verplichtingen in te plannen en jezelf rust te gunnen. Een goed therapeut bespreekt deze mogelijke effecten vooraf en plant een nazorgmoment.

Werkt EMDR bij iedereen even goed?

Nee, EMDR is niet voor iedereen een passende of even succesvolle behandeling. De effectiviteit kan verschillen. Mensen met complexe trauma's, zoals langdurig misbruik, reageren soms minder eenduidig op de standaardaanpak. Ook bij bepaalde psychische aandoeningen, zoals psychotische stoornissen, wordt extra voorzichtigheid betracht. Soms blokkeert iemand volledig tijdens de behandeling, waardoor het niet verder komt. De klik met de therapeut en de bereidheid om naar pijnlijke herinneringen te gaan, zijn ook van grote invloed op het resultaat.

Zijn er lichamelijke bijwerkingen tijdens een EMDR-sessie?

Ja, tijdens de sessie zelf kunnen verschillende lichamelijke reacties optreden. Deze horen bij het proces, maar kunnen als vervelend worden ervaren. Veelgenoemde reacties zijn: spanning in het lichaam, hoofdpijn, misselijkheid, duizeligheid of extreme vermoeidheid. De afleidende stimulus, vaak de hand die heen en weer beweegt, kan bij sommigen ook ongemak geven. Het is belangrijk om deze signalen met je therapeut te delen, zodat het tempo kan worden aangepast.

Hoe lang duren de effecten van een EMDR-sessie? Kan het probleem terugkomen?

De positieve effecten van EMDR zijn over het algemeen blijvend. Een eenmaal verwerkte herinnering verliest haar intense emotionele lading en keert daar meestal niet in volle hevigheid in terug. Wel kan het voorkomen dat er na de eerste behandeling gerelateerde herinneringen of nieuwe aspecten van het trauma naar boven komen. Dit vraagt soms om een vervolgsessie. Ook bij nieuwe, stressvolle levensgebeurtenissen kunnen oude patronen tijdelijk de kop opsteken, maar dit is dan vaak minder heftig. Goede nazorg en eventueel onderhoudssessies kunnen hierbij helpen.