Wat zijn de symptomen van een dubbele persoonlijkheid?

De term 'dubbele persoonlijkheid' is een verouderde en informele benaming voor wat in de moderne psychiatrie bekend staat als dissociatieve identiteitsstoornis (DIS). Deze complexe aandoening ontstaat meestal als reactie op overweldigend trauma in de vroege jeugd, waarbij de geest zich beschermt door de identiteit op te splitsen in twee of meer afzonderlijke persoonlijkheidstoestanden.

Het kernkenmerk van DIS is de aanwezigheid van dissociatieve identiteiten, vaak 'alters' genoemd. Deze identiteiten hebben elk een eigen patroon van waarnemen, relateren en denken over zichzelf en de omgeving. De overgang van de ene naar de andere identiteit, een 'switch', kan subtiel of zeer opvallend zijn en wordt vaak getriggerd door stress.

Naast deze identiteitsfragmentatie zijn er andere cruciale symptomen. Dissociatieve amnesie komt veel voor: patiënten hebben gaten in hun geheugen voor alledaagse gebeurtenissen, belangrijke persoonlijke informatie of traumatische periodes, die niet verklaard kunnen worden door gewone vergeetachtigheid. Daarnaast ervaren zij vaak een aanhoudend gevoel van vervreemding van zichzelf (depersonalisatie) of de omgeving (derealisatie).

Het leven met DIS gaat vaak gepaard met aanzienlijke lijdensdruk en verstoring in alle levensgebieden. Mensen kunnen last hebben van depressie, angst, zelfbeschadigend gedrag, slaapstoornissen of suïcidaliteit. Het is essentieel om te benadrukken dat DIS een geldige maar zeldzame diagnose is, die uitsluitend gesteld mag worden door een gespecialiseerde professional na grondig onderzoek, om verwarring met andere psychische aandoeningen te voorkomen.

Hoe herken je de wisseling tussen verschillende persoonlijkheden?

De wisseling, of 'switch', tussen identiteiten bij een dissociatieve identiteitsstoornis (DIS) kan subtiel of juist zeer opvallend zijn. Het is vaak een reactie op interne of externe stress. De signalen zijn zowel voor de persoon zelf als voor de omgeving te herkennen.

Een plotselinge en onverklaarbare verandering in de blik of gezichtsuitdrukking is een veelgenoemd teken. De ogen kunnen glazig worden, alsof de persoon naar binnen keert, of er kan een volledig andere 'aanwezigheid' in de ogen verschijnen.

De persoon kan zichzelf plotseling in de derde persoon noemen of een andere naam gebruiken. Ook een opvallende verandering in spraakpatroon, woordenschat, stemgeluid of accent zonder duidelijke reden wijst op een wisseling.

Er treden vaak gaten in het geheugen (amnesie) op voor de periode dat een andere identiteit 'aanwezig' was. De persoon kan zich bijvoorbeeld niet herinneren wat er net is gezegd of gedaan, of reageert verward op recente gebeurtenissen waar hij of zij zelf bij was.

Een snelle verschuiving in emoties, houdingen, voorkeuren en vaardigheden is kenmerkend. Iemand kan bijvoorbeeld plotseling kinderlijk gedrag vertonen, van muzieksmaak veranderen, of opeens een vaardigheid (zoals tekenen) wel of niet meer beheersen.

Fysieke signalen zijn ook mogelijk, zoals plotselinge hoofdpijn, duizeligheid, extreme vermoeidheid of een gevoel van dissociatie (vervreemding). De persoon kan ook verward of gedesoriënteerd overkomen net na een switch.

Het is cruciaal te begrijpen dat deze wisselingen onvrijwillig zijn en vaak gepaard gaan met schaamte en angst. Herkenning ervan is een eerste, essentiële stap naar het zoeken van gespecialiseerde hulp.

Welke andere psychische klachten treden vaak samen op?

Mensen bij wie een dissociatieve identiteitsstoornis (DIS) wordt vastgesteld, hebben bijna altijd te maken met andere psychische aandoeningen. Deze comorbiditeit maakt de diagnose en behandeling complex. Het is cruciaal om te begrijpen dat DIS vaak ontstaat als een overlevingsreactie op ernstig, vroegkinderlijk trauma. Ditzelfde trauma kan de wortel zijn van andere klachten.

Posttraumatische stressstoornis (PTSS) is de meest voorkomende comorbiditeit. Symptomen zoals nachtmerries, flashbacks, ernstige angst en hyperalertheid zijn bijna altijd aanwezig. De dissociatie bij DIS is zelf een extreme manier om met deze traumatische herinneringen om te gaan.

Depressieve stemmingen en aanhoudende somberheid komen zeer frequent voor. Dit kan variëren van miltere dysthymie tot ernstige, terugkerende depressieve episodes, soms met suïcidale gedachten. Deze depressie is vaak verbonden met gevoelens van hopeloosheid, schaamte en het zware dagelijkse functioneren.

Angststoornissen, zoals een gegeneraliseerde angststoornis, paniekstoornis of sociale fobie, treden ook regelmatig samen op. De constante innerlijke onrust en het gevoel van controleverlies kunnen deze angsten voeden.

Borderline-persoonlijkheidsstoornis (BPS) vertoont een aanzienlijke overlap met DIS, vooral op het gebied van emotieregulatie, impulsiviteit en intense, onstabiele relaties. Beide stoornissen hebben vaak een geschiedenis van vroeg trauma, maar zijn duidelijk verschillende diagnoses.

Conversie- of dissociatieve symptomen, zoals geheugenverlies (amnesie), depersonalisatie en derealisatie, zijn kernmerken van DIS. Daarnaast kunnen zich soms conversieverschijnselen voordoen, zoals niet-medisch verklaarde neurologische klachten.

Eetstoornissen, met name boulimia, en zelfbeschadigend gedrag (automutilatie) komen vaker voor bij mensen met DIS. Dit gedrag kan een manier zijn om intense emoties te reguleren, dissociatie te doorbreken of zelfstraf toe te dienen.

Substantiegebruiksstoornissen komen ook voor, vaak als een poging om emotionele pijn te verdoven, slaap te vinden of de symptomen van PTSS en angst tijdelijk te onderdrukken.

Veelgestelde vragen:

Wat is het verschil tussen een dubbele persoonlijkheid en schizofrenie? Mensen verwarren dat vaak.

Dat is een veel voorkomende verwarring. De twee aandoeningen zijn heel verschillend. Bij schizofrenie staan psychotische symptomen zoals hallucinaties (dingen horen of zien die er niet zijn) en wanen (vaste, onjuiste overtuigingen) op de voorgrond. Een 'dubbele persoonlijkheid' verwijst naar een symptoom van Dissociatieve Identiteitsstoornis (DIS). Hierbij ervaart een persoon twee of meer afzonderlijke persoonlijkheidstoestanden of identiteiten. Deze wisselen elkaar af en hebben elk hun eigen manier van denken, voelen en handelen. Het kernprobleem bij DIS is ernstige dissociatie – een verstoord bewustzijn en geheugen – en niet psychose.

Kan iemand met DIS zelf merken dat hij of zij 'wisselt' van identiteit?

Dat wisselen, of 'switchen', is niet altijd duidelijk voor de persoon zelf. Vaak is er sprake van dissociatieve amnesie: gaten in het geheugen voor alledaagse gebeurtenissen, belangrijke persoonlijke informatie of traumatische periodes. Iemand kan bijvoorbeeld dingen terugvinden in huis zonder ze gekocht te hebben, of aangesproken worden door onbekenden die beweren hen goed te kennen. Soms merken mensen de overgang wel op, bijvoorbeeld door een gevoel van vervreemding, een plotselinge sterke emotionele verschuiving of door terugkerende opmerkingen uit de omgeving over vreemd gedrag.

Zijn de verschillende persoonlijkheden altijd compleet tegenovergesteld aan elkaar?

Nee, dat is een misvatting uit films en boeken. De verschillende identiteitsstatussen (vaak 'alters' genoemd) kunnen uiteenlopende kenmerken hebben, maar zijn niet per definitie elkaars tegenpool. Ze kunnen verschillen in geslacht, leeftijd, voorkeuren, manier van spreken of temperament. Soms is er een alter die vooral angst of verdriet draagt, een andere die meer verantwoordelijk is, of een die juist beschermend optreedt. Hun gedrag en gevoelens zijn vaak reacties op overweldigende ervaringen uit het verleden.

Hoe uit DIS zich bij kinderen? Zijn de symptomen hetzelfde?

Bij kinderen kunnen de symptomen minder duidelijk lijken. Tekenen zijn onder meer: het hebben van denkbeeldige vrienden die opvallend reëel en consistent aanwezig zijn, frequente geheugenproblemen over recente gebeurtenissen, plotselinge veranderingen in vaardigheden (zoals handschrift), en sterke stemmingswisselingen zonder duidelijke aanleiding. Het kind kan ook door anderen aangesproken worden met een andere naam of in de derde persoon over zichzelf praten. Vroege herkenning is van groot belang, omdat behandeling dan kan voorkomen dat de dissociatieve patronen zich verder vastzetten.

Wat moet ik doen als ik vermoed dat een dierbare DIS heeft?

Benader de persoon met rust en zonder oordeel. Confronteren met de diagnose is meestal niet verstandig, omdat dit overweldigend kan zijn. Je kunt wel zeggen dat je je zorgen maakt over de geheugenproblemen of stemmingswisselingen die je hebt opgemerkt. Moedig aan om professionele hulp te zoeken bij een huisarts of psycholoog, bij voorkeur met expertise in trauma en dissociatie. Jouw steun als betrouwbaar en consistent persoon is erg waardevol. Vermijd dramatisering of het romantiseren van de aandoening; het is een ernstige stoornis die vaak voortkomt uit vroeg en langdurig trauma.