Welke 5 criteria zijn er voor autisme?

Autisme, of beter gezegd autismespectrumstoornis (ASS), wordt niet vastgesteld op basis van een simpele test, maar door een grondige diagnostische evaluatie. Deze evaluatie steunt op een gestandaardiseerd kader: de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). In deze handleiding worden de kenmerken van autisme onderverdeeld in twee kerngebieden, die samen worden beoordeeld aan de hand van vijf specifieke criteria.

De diagnose richt zich op patronen van gedrag en ervaring die al vanaf de vroege jeugd aanwezig zijn en die het dagelijks functioneren duidelijk beïnvloeden. Het gaat hierbij niet om een losse eigenschap, maar om een combinatie van uitdagingen en sterktes die per persoon uniek tot uiting komt. Onderstaand worden de twee hoofddomeinen en de bijbehorende vijf criteria uiteengezet die clinici als leidraad gebruiken.

Veelgestelde vragen:

Ik hoor vaak over 'sociale communicatieproblemen' als criterium voor autisme. Kunt u concreet uitleggen hoe dat er in het dagelijks leven uitziet?

Dat is een goede vraag. De problemen in de sociale communicatie kunnen zich op verschillende manieren uiten. Het gaat niet alleen over niet kunnen praten. Het kan bijvoorbeeld zijn dat iemand moeite heeft met het voeren van een gesprek op gang houden, of juist heel lang over een eigen, specifiek onderwerp praat zonder de signalen van de ander op te merken. Ook non-verbale communicatie is vaak lastig. Denk aan weinig oogcontact maken, of moeite hebben met het aflezen van gezichtsuitdrukkingen en lichaamstaal van anderen. Soms wordt taal heel letterlijk genomen, waardoor grapjes, sarcasme of figuurlijk taalgebruik niet begrepen worden. In de praktijk kan dit leiden tot misverstanden, het gevoel hebben dat sociale situaties onvoorspelbaar zijn, of vermoeidheid na sociale contacten omdat er zo veel moet worden 'berekend' wat normaal gesproken intuïtief gaat.

Het tweede criterium gaat over beperkte, repetitieve patronen. Betekent dit dat iedereen met autisme bijvoorbeeld steeds dezelfde handeling moet uitvoeren, zoals tikken of tellen?

Niet per se. Dat is een specifieke uiting, maar het criterium is breder. Het omvat inderdaad repetitieve motorische bewegingen, zoals fladderen met de handen of wiegen. Maar het gaat ook om sterk vasthouden aan routines. Een kleine verandering in de dagplanning kan dan al voor grote onrust zorgen. Verder vallen intense, specifieke interesses hieronder, waarbij iemand zich volledig op één onderwerp richt en daar bijna alles over weet. Ook zijn er vaak sensorische verschillen: over- of ondergevoeligheid voor zintuiglijke prikkels zoals geluid, licht, aanraking of geur. Iemand kan bijvoorbeeld een label in een shirt niet verdragen, of juist veel behoefte hebben aan diepe druk. Deze patronen geven vaak houvast en voorspelbaarheid in een wereld die als chaotisch wordt ervaren.