Welke therapievorm maakt gebruik van oogbewegingen?

In het brede landschap van psychologische behandelingen springt één methode eruit door een opvallend en specifiek kenmerk: het gebruik van geleide oogbewegingen. Deze therapie, die wereldwijd erkend wordt voor de verwerking van traumatische herinneringen en andere emotioneel belastende ervaringen, is Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR).

EMDR is een geprotocolleerde, wetenschappelijk onderbouwde therapievorm die ontwikkeld is door Francine Shapiro. De kern van de behandeling ligt in het werkgeheugen van de cliënt. Terwijl de cliënt zich concentreert op de meest belastende elementen van een herinnering – het beeld, de gedachte, de lichaamsensatie – volgt hij of zij ritmisch de hand van de therapeut of een ander stimulus, zoals lichtpunten of geluiden. Deze bilaterale stimulatie (meestal visueel, maar ook auditief of tactiel) vraagt actieve aandacht van het werkgeheugen.

De hypothese is dat deze dubbeltaken – het vasthouden van de herinnering én het volgen van de stimulus – het werkgeheugen overbelasten. Hierdoor verliest de oorspronkelijke, opgeslagen herinnering haar scherpe, emotionele lading en levendigheid. Het beeld wordt waziger, de emotie minder intens. Vervolgens kan het brein de ervaring op een meer adaptieve wijze opslaan, waarbij nieuwe, helpende inzichten spontaan kunnen ontstaan. Het verleden wordt zo verwerkt in plaats van alleen maar herbeleefd.

Veelgestelde vragen:

Ik heb gehoord over een therapie waarbij je met je ogen moet bewegen terwijl je aan iets vervelends denkt. Hoe heet die methode precies en wat is het basisidee erachter?

Die methode heet EMDR, wat staat voor Eye Movement Desensitization and Reprocessing. Het basisidee is dat traumatische of stressvolle herinneringen op een verkeerde manier zijn opgeslagen in het brein. De herinnering blijft dan levendig, met de bijbehorende emoties en lichamelijke sensaties. Tijdens een EMDR-sessie wordt de aandacht naar die herinnering geleid, terwijl er tegelijkertijd een afleidende stimulus wordt gegeven. Meestal zijn dat de vingers van de therapeut die je heen en weer moet volgen met je ogen. Deze dubbeltaken lijken het informatieverwerkingssysteem in de hersenen te activeren. Hierdoor kan de herinnering alsnog worden verwerkt. De scherpe randjes gaan eraf; het wordt meer een gewone herinnering uit het verleden die minder macht over je heeft.

Werkt EMDR alleen bij hele grote trauma's, of kan het ook voor andere klachten helpen?

EMDR is ontwikkeld voor de verwerking van posttraumatische stressstoornis (PTSS), maar wordt inmiddels voor een breder scala aan klachten ingezet. Naast grote trauma's kan het ook effectief zijn bij bijvoorbeeld angststoornissen, fobieën, paniekaanvallen, een burn-out of chronische pijn. Ook bij minder omvangrijke, maar steeds terugkerende nare herinneringen die iemand veel verdriet of schaamte bezorgen, kan EMDR een geschikte behandeling zijn. De kern is altijd dat er een duidelijk aanwijsbare, emotioneel beladen herinnering is die de klachten in stand houdt. Een therapeut kan beoordelen of jouw situatie geschikt is voor deze aanpak.

Zijn die oogbewegingen echt noodzakelijk? Ik vind dat misschien vreemd of moeilijk vol te houden.

De oogbewegingen zijn het bekendst, maar ze zijn niet de enige mogelijkheid. De kern van de behandeling is de 'bilaterale stimulatie', wat betekent dat beide hersenhelften afwisselend worden geprikkeld. Naast het volgen van vingers kan de therapeut ook gebruikmaken van afwisselende geluidstonen via een koptelefoon of lichte tikjes op de linker- en rechterhand. Als iemand moeite heeft met de oogbewegingen, bijvoorbeeld door vermoeidheid of concentratieproblemen, is overstappen op een andere vorm van bilaterale stimulatie vaak een goed alternatief. Het effect lijkt hetzelfde te zijn.

Wat gebeurt er na een EMDR-sessie? Kan het ook vervelende bijwerkingen hebben?

Na een sessie gaat het verwerkingsproces in de hersenen vaak nog even door. Dit kan betekenen dat je de rest van de dag wat moe of emotioneel bent. Soms komen er nieuwe beelden, gedachten of dromen op. Dit is meestal een teken dat de verwerking aan de gang is. Het is verstandig om na een sessie niet te veel hooi op je vork te nemen en jezelf rust te gunnen. Soms kunnen klachten tijdelijk wat toenemen voordat ze verbeteren. Het is goed om dit met je therapeut te bespreken, zodat je weet wat je kunt verwachten en hoe je daarmee om kunt gaan. Meestal ebt dit effect na een paar dagen weg.