EMDR bij kinderen uitgelegd

Wanneer een kind een schokkende gebeurtenis meemaakt, kan die ervaring diep in het geheugen en het lichaam vast komen te zitten. Gewone herinneringen verwerken we, maar bij trauma lukt dat niet: beelden, geluiden, emoties en lichamelijke sensaties blijven levendig en storend aanwezig. Een kind kan hierdoor overspoeld raken door angst, nachtmerries krijgen, of zich terugtrekken. Voor ouders kan het pijnlijk en machteloos voelen om hun kind zo te zien lijden.

Gelukkig is er een effectieve en evidence-based methode om kinderen te helpen deze vastgelopen herinneringen alsnog te verwerken: Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR). Deze therapie is wetenschappelijk onderbouwd en wordt veel ingezet bij kinderen en jongeren die last houden van de gevolgen van een trauma, zoals een ongeluk, pesten, medische ingreep of het verlies van een dierbare.

De kern van EMDR bij kinderen ligt in het actief stimuleren van het natuurlijke verwerkingssysteem van de hersenen. Terwijl het kind aan de moeilijke herinnering denkt, wordt de aandacht afgeleid door een afleidende stimulus, meestal de vingers van de therapeut die het kind met de ogen volgt. Dit lijkt simpel, maar dit proces lijkt de hersenen in staat te stellen de herinnering alsnog op een adaptieve manier op te slaan, waardoor de emotionele lading verdwijnt.

De behandeling wordt altijd aangepast aan de leeftijd en belevingswereld van het kind. Therapeuten gebruiken speelse technieken, metaforen en creatieve hulpmiddelen om het kind veilig door het proces te leiden. Het doel is niet om de herinnering te wissen, maar om deze haar pijnlijke kracht te ontnemen, zodat het kind weer vrijuit verder kan leven en ontwikkelen.

Hoe ziet een EMDR-sessie eruit voor een kind?

Een EMDR-sessie voor een kind is speelser en flexibeler dan voor volwassenen, maar volgt dezelfde kernprincipes. De therapeut past de technieken aan de leeftijd, ontwikkeling en interesses van het kind aan.

Allereerst legt de therapeut op een kindvriendelijke manier uit wat er gaat gebeuren. Dit kan met een verhaal of een metafoor, zoals "We gaan samen naar die nare herinnering kijken en er een beetje rommel mee maken, zodat hij minder pijn doet." Het kind krijgt altijd het gevoel van controle, bijvoorbeeld door te zeggen: "Je mag altijd stoppen door je hand op te steken."

In plaats van alleen oogbewegingen te volgen, kiest de therapeut vaak voor alternatieve bilaterale stimulatie die bij het kind past. Dit kan zijn: het volgen van de vingers van de therapeut met de ogen, tappen op de handen of knieën (links-rechts), of het horen van afwisselende geluidjes via een koptelefoon. Voor jongere kinderen zijn er speelse methoden, zoals het laten volgen van een lichtje op een 'toverstok', het laten stuiteren van een bal van de ene naar de andere hand, of het laten lopen van een poppetje over tafel.

De therapeut vraagt het kind aan de lastige herinnering of situatie te denken, vaak ondersteund door een tekening, een paar woorden of een spelletje. Tijdens de sets bilaterale stimulatie verwerkt het brein. Daarna vraagt de therapeut: "Wat komt er nu bij je op?" Het kind kan van alles zeggen, voelen of merken. Soms verandert het beeld, soms komen er nieuwe gedachten of gevoelens. Dit proces herhaalt zich tot de spanning daalt.

Een cruciaal onderdeel is het installeren van een positieve gedachte of overtuiging. De therapeut helpt het kind een helpende gedachte te vinden, zoals "Ik kan het aan" of "Het is nu voorbij". Ook deze koppelen ze aan bilaterale stimulatie, om de krachtige gevoelens te versterken.

De sessie wordt altijd afgesloten met een rustmoment, ook wel 'veilige plek'-oefening genoemd. Het kind denkt aan iets fijns en kalmerends, terwijl er een laatste set stimulatie plaatsvindt. Dit zorgt voor stabiliteit voordat het kind weer naar huis gaat. De therapeut informeert ook de ouders over wat ze kunnen verwachten.

Welke klachten bij kinderen zijn geschikt voor EMDR?

EMDR is een bewezen effectieve therapie voor kinderen en jongeren die last houden van de gevolgen van een schokkende of ingrijpende gebeurtenis. Het is geschikt voor een breed scala aan klachten, zolang deze een duidelijk verband houden met een herinnering aan een specifieke gebeurtenis.

De meest voorkomende indicatie is de verwerking van een enkelvoudig trauma. Hierbij valt te denken aan een ongeluk, een medische ingreep, het overlijden van een dierbare, pesten, een brand of het meemaken van geweld. Ook na eenmalig seksueel misbruik kan EMDR ingezet worden.

Daarnaast is EMDR toepasbaar bij kinderen met klachten die voortkomen uit meervoudige of chronische traumatisering. Voorbeelden zijn langdurige verwaarlozing, herhaaldelijk fysiek of emotioneel geweld, of leven in een onveilige gezinssituatie. Hier wordt vaak gewerkt met een reeks aan herinneringen die de klachten in stand houden.

Ook bij fobieën en angsten kan EMDR zeer goed werken, vooral wanneer er een duidelijke, angstige startgebeurtenis aan te wijzen is. Dit geldt voor bijvoorbeeld faalangst, angst voor honden na een bijtincident, of extreme angst voor bepaalde medische handelingen.

Verder zien we positieve resultaten bij kinderen met aanhoudende rouw, waarbij beelden van het overlijden of de begrafenis steeds terugkeren en het rouwproces blokkeren. Ook lichamelijke klachten zoals buikpijn of hoofdpijn kunnen, na medische uitsluiting, soms met EMDR behandeld worden als ze gelinkt zijn aan stressvolle herinneringen.

Tot slot kan EMDR helpen bij gedragsproblemen die een reactie zijn op een niet-verwerkte gebeurtenis. Denk aan extreme boosheid, woede-uitbarstingen, teruggetrokken gedrag, nachtmerries of slaapproblemen. Het doel is dan de emotionele lading van de onderliggende herinnering weg te nemen, waardoor het storende gedrag vaak afneemt.

Veelgestelde vragen:

Mijn kind van 7 heeft een ongeluk meegemaakt en is nu erg angstig. Kan EMDR hiervoor helpen?

Ja, EMDR wordt vaak ingezet bij kinderen die een schokkende gebeurtenis hebben meegemaakt, zoals een ongeluk. Bij kinderen wordt de therapie spelenderwijs en met aangepaste technieken toegepast. De therapeut kan bijvoorbeeld het kind vragen om aan het ongeluk te denken terwijl het met de ogen de vingers van de therapeut volgt (dit heet bilaterale stimulatie). Dit helpt om de herinnering haar emotionele lading te verliezen. Het doel is niet dat het kind de gebeurtenis vergeet, maar dat de herinnering minder naar voelt en niet meer zo naar boven komt in het dagelijks leven. Veel kinderen reageren goed op deze methode en ervaren na enkele sessies minder angst.

Hoe ziet een eerste EMDR-sessie bij een kind er in de praktijk uit?

De eerste sessie is vooral bedoeld om kennis te maken en veiligheid te creëren. De therapeut legt op een kindvriendelijke manier uit wat jullie gaan doen, bijvoorbeeld door te zeggen dat ze gaan "opruimen" van nare herinneringen. Samen met het kind en de ouder wordt gekeken naar het probleem. De therapeut kan het kind vragen een tekening te maken of een plaatje aan te wijzen dat past bij het nare gevoel. Ook wordt er uitgelegd hoe de afleidende stimulatie werkt, bijvoorbeeld door middel van handtappen, geluiden via een koptelefoon of het volgen van een lichtje. Pas in een latere sessie wordt meestal gestart met het verwerken van een concrete herinnering.

Zijn er ook situaties waarin EMDR niet geschikt is voor mijn kind?

EMDR is niet altijd de eerste keuze. Als een kind erg onveilig of instabiel is, bijvoorbeeld in een acute crisissituatie, wordt eerst gewerkt aan stabilisatie en veiligheid. Ook bij complexe problemen waar trauma niet de enige oorzaak is, kan een andere vorm van therapie nodig zijn. Een goed opgeleide EMDR-therapeut zal altijd eerst een uitgebreide screening doen. Die kijkt naar de draagkracht van het kind, de steun uit de omgeving en de aard van de klachten. De therapeut bespreekt dit met de ouders en bepaalt samen of EMDR op dat moment het juiste hulpmiddel is.