Hoe wordt de diagnose persoonlijkheidsstoornis gesteld?

Het vaststellen van een persoonlijkheidsstoornis is een complex en zorgvuldig proces, dat zich onderscheidt van de diagnostiek van andere psychische aandoeningen. Waar bijvoorbeeld een depressie of angststoornis vaak wordt ervaren als een duidelijk verandering ten opzichte van het gebruikelijke functioneren, zijn de kenmerken van een persoonlijkheidsstoornis diep en langdurig verweven met de identiteit en het gedrag van een persoon. Ze zijn pervasief en inflexibel, en uiten zich in een breed scala van persoonlijke en sociale situaties.

De diagnostiek volgt strikte richtlijnen en berust op meerdere pijlers. De basis wordt gevormd door klinische interviews, waarbij de behandelaar uitgebreid spreekt met de patiënt over diens gedachten, gevoelens, relaties en levensgeschiedenis. Cruciaal hierbij is het in kaart brengen van langdurige patronen, die vaak teruggaan tot de late adolescentie of vroege volwassenheid. De hulpverlener toetst deze patronen aan de specifieke criteria zoals omschreven in de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) of de International Classification of Diseases (ICD-11).

Omdat iemand met een persoonlijkheidsstoornis zijn of haar eigen gedragspatronen soms niet als problematisch ervaart, is informatie uit de omgeving van onschatbare waarde. Waar mogelijk en met toestemming, kan de behandelaar daarom ook gesprekken voeren met naasten, zoals familieleden of een partner. Dit biedt een essentiële aanvullende blik op hoe de persoon functioneert in relaties en in het dagelijks leven, en helpt om een vollediger en objectiever beeld te vormen.

Het diagnostisch proces vereist een grondige differentiaaldiagnose. Dit betekent dat de clinicus moet uitsluiten dat de symptomen beter worden verklaard door een andere psychische aandoening (zoals een angststoornis of psychose), een medische conditie, of het gebruik van middelen. Tevens wordt er gekeken naar eventuele comorbide stoornissen, zoals een depressie, die vaak gelijktijdig met een persoonlijkheidsstoornis kan voorkomen. Deze nauwgezette afweging is fundamenteel voor het opstellen van een effectief en op de persoon toegesneden behandelplan.

Veelgestelde vragen:

Wat zijn de concrete stappen tijdens een diagnostisch gesprek voor een vermoeden van persoonlijkheidsstoornis?

Een diagnostisch gesprek verloopt meestal volgens een vaste structuur. Eerst vindt een anamnese plaats: de behandelaar vraagt naar uw huidige klachten, levensgeschiedenis, relaties en werk. Vervolgens wordt er dieper ingegaan op uw langdurige patronen in denken, voelen en omgaan met anderen. De hulpverlener zal proberen deze patronen in kaart te brengen. Vaak gebruikt hij of zij ook gestandaardiseerde vragenlijsten of interviews, zoals het SCID-5-P. Het gesprek richt zich niet op één moment, maar op aanhoudende gedragspatronen die in de adolescentie zijn begonnen en veel problemen veroorzaken.

Kan ik zelf een test doen online om te zien of ik een persoonlijkheidsstoornis heb?

Op internet vindt u veel zelftests. Deze kunnen een eerste indicatie geven, maar zijn nooit voldoende voor een officiële diagnose. Ze missen de nuance en context die een clinicus nodig heeft. Een diagnose wordt gesteld door een geschoolde professional, zoals een psychiater of gz-psycholoog, die uw hele situatie beoordeelt. Zie online tests dus hooguit als een aanleiding om met een arts te praten, niet als een eindconclusie.

Hoe lang duurt het voordat een diagnose wordt vastgesteld?

Het proces vraagt vaak meerdere gesprekken verspreid over weken of maanden. Dit komt omdat de kenmerken van een persoonlijkheidsstoornis diepgeworteld en blijvend zijn. Een hulpverlener moet een goed en betrouwbaar beeld krijgen van uw persoonlijkheid, en daarbij andere oorzaken voor klachten uitsluiten, zoals een depressie of angststoornis. Snel een label plakken is niet verstandig; zorgvuldige afweging is nodig.

Wordt er ook met mensen uit mijn omgeving gesproken, zoals familie?

Dat kan voorkomen, maar alleen met uw uitdrukkelijke toestemming. Soms kan informatie van naasten helpen om een completer beeld te vormen, vooral omdat bepaalde patronen voor uzelf moeilijk te herkennen zijn. U heeft altijd het recht om dit te weigeren. De behandeling blijft vertrouwelijk.

Mijn huisarts denkt aan een persoonlijkheidsstoornis. Wat moet ik nu verwachten?

Uw huisarts zal u waarschijnlijk doorverwijzen naar de gespecialiseerde geestelijke gezondheidszorg (GGZ). Daar krijgt u een intake bij een psycholoog of psychiater. Bereid u voor op uitgebreide gesprekken, zoals hierboven beschreven. Het is verstandig om vooraf op te schrijven welke problemen u tegenkomt in het dagelijks leven, op uw werk of in relaties. Een doorverwijzing is een eerste stap naar duidelijkheid en mogelijk passende hulp.