Kan EMDR averechts werken?

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) is een van de meest effectief gebleken psychotherapeutische methoden voor de behandeling van posttraumatische stressstoornis (PTSS) en andere traumagerelateerde klachten. Het protocol is wetenschappelijk onderbouwd en helpt vele cliënten om de emotionele lading van pijnlijke herinneringen te verminderen en deze beter in het levensverhaal te integreren. De werkzaamheid staat buiten kijf, maar binnen de praktijk van geestelijke gezondheidszorg bestaat er ook aandacht voor de complexiteit van elke behandeling.

Ondanks het sterke trackrecord rijst bij zowel clinici als cliënten soms de vraag of deze krachtige interventie ook ongewenste effecten kan hebben. Kan het proces van het actief ophalen en bewerken van herinneringen, bedoeld om te helen, in sommige gevallen juist leiden tot een toename van symptomen, retraumatisering of het ontstaan van nieuwe problematiek? Deze vraag verdient een serieuze en genuanceerde verkenning, los van zowel onnodige angstzaaierij als naïef optimisme.

Dit artikel onderzoekt de omstandigheden waarin EMDR-therapie potentieel averechts zou kunnen werken. We kijken naar mogelijke mechanismen, zoals een overweldigende emotionele reactie, onvoldoende stabilisatie vooraf of het onbedoeld activeren van onderliggende, samenhangende herinneringen. De focus ligt niet op het in diskrediet brengen van de methode, maar op het identificeren van risicofactoren en contra-indicaties, met als uiteindelijk doel de therapie veiliger en doeltreffender te maken door een zorgvuldige voorbereiding en een getrainde, attente therapeut.

Wanneer kan EMDR ongewenste reacties oproepen tijdens een sessie?

EMDR is een krachtige, evidence-based methode, maar het actief ophalen van traumatische herinneringen kan in specifieke situaties tot ongewenste reacties leiden. Dit risico is groter wanneer er onvoldoende stabilisatie of gronding aanwezig is voordat met de verwerking wordt begonnen.

Een eerste kritiek moment is bij complexe trauma's, zoals langdurig misbruik in de jeugd. De fragmentarische herinneringen en het gebrek aan een veilige basis kunnen ervoor zorgen dat de cliënt overweldigd raakt door emoties of dissocieert, in plaats van de herinnering te verwerken. De sessie kan dan eerder hertraumatiserend dan helend aanvoelen.

Ook bij bepaalde comorbiditeiten is voorzichtigheid geboden. Bij ernstige dissociatieve stoornissen kan EMDR de dissociatie versterken. Bij actuele, ernstige crisissituaties of een instabiele psychotische kwetsbaarheid kan de behandeling de symptomen verergeren. Een grondige diagnostische screening vooraf is essentieel.

De therapeutische relatie en deskundigheid vormen een andere cruciale factor. Als de cliënt zich niet veilig genoeg voelt bij de therapeut, of als de therapeut de signalen van overbelasting (zoals sterke dissociatie) niet tijdig herkent en de procedure niet aanpast, kan de sessie ontsporen. Het protocol volgen zonder flexibiliteit is risicovol.

Ten slotte kan het gebruik van verkeerde of te intensieve bilaterale stimulatie (bijvoorbeeld te snelle oogbewegingen) het zenuwstelsel overprikkelen, wat leidt tot extreme agitatie, misselijkheid of hoofdpijn. Het nauwkeurig monitoren van de cliënt en het aanpassen van de stimulatie is een technische, maar belangrijke vaardigheid om ongewenste reacties te beperken.

Hoe herken je signalen dat EMDR niet goed aanslaat bij een cliënt?

Het is cruciaal om te beseffen dat tijdelijke verergering van klachten, zoals meer levendige herinneringen, emotionele labiliteit of lichamelijke spanning, vaak een normaal onderdeel van het verwerkingsproces is. Echter, wanneer deze toestand aanhoudt of er specifieke patronen ontstaan, kan dit duiden op een gebrek aan effectieve verwerking.

Een primair signaal is de afwezigheid van enige verandering in de vividheid of emotionele lading van de target-herinnering over meerdere sessies heen. De cliënt rapporteert dan dat het beeld even scherp en even pijnlijk blijft, ondanks correct uitgevoerde sets bilaterale stimulatie.

Een ander zorgwekkend patroon is de zogenaamde 'looping': de cliënt komt tijdens de sets niet voorbij een bepaald punt, beeld, gevoel of lichaamsensatie. Elke set herhaalt dezelfde inhoud zonder dat er nieuwe associaties, inzichten of een afname van spanning ontstaan. Dit wijst vaak op een geblokkeerd verwerkingssysteem.

Let op tekenen van overmatige dissociatie tijdens de sessie. Dit uit zich niet in milde 'spacing out', maar in diepe, langdurige staten waarin de cliënt het contact met de huidige realiteit (bijna) volledig verliest, niet meer reageert of zich achteraf niets van de sessie kan herinneren. Dit belemmert de adaptieve verwerking.

Een toename van vermijdingsgedrag buiten de sessies is een significant signaal. Als een cliënt activiteiten of situaties die met het trauma verband houden meer gaat vermijden, zich vaker terugtrekt uit sociaal contact of juist overmatig risicovol gedrag vertoont, kan dit betekenen dat de EMDR de overlevingsstrategieën versterkt in plaats van ze te doorbreken.

Wees alert op de ontwikkeling van nieuwe, samenhangende negatieve cognities die niet direct met het oorspronkelijke trauma verbonden lijken, zoals "Ik ben onveilig in mijn eigen lichaam" of "Ik ben machteloos om iets te veranderen". Dit kan duiden op niet-verwerkte secundaire traumatische lagen.

Tot slot is een gebrek aan integratie van het verwerkte materiaal in het levensverhaal een belangrijk signaal. De cliënt kan weliswaar minder emotie voelen bij de herinnering, maar ervaart deze nog steeds als een losstaand, vreemd fragment dat niet past in zijn of haar identiteit en geschiedenis. De betekenisgeving blijft uit.

Veelgestelde vragen:

Kan EMDR mijn klachten tijdelijk verergeren?

Ja, dat is mogelijk. Tijdens of na een EMDR-sessie kunnen sommige mensen een toename van symptomen ervaren, zoals meer levendige herinneringen, emotionele onrust, lichamelijke spanning of slaapproblemen. Dit wordt vaak gezien als een onderdeel van het verwerkingsproces. Het brein is actief bezig met het verwerken van de belastende herinnering, wat tijdelijk ongemak kan veroorzaken. Meestal ebt dit effect na enkele dagen weg. Het is van groot belang dit met je behandelaar te bespreken, zodat de behandeling hierop kan worden afgestemd en jij voldoende steun krijgt.

Voor wie is EMDR mogelijk niet geschikt?

EMDR is niet de eerste keuze bij bepaalde problematiek. Dit geldt bijvoorbeeld voor mensen met een actieve psychose, ernstige dissociatieve stoornissen of zeer instabiele levensomstandigheden. Ook bij een geschiedenis van complex trauma is extra voorzichtigheid nodig. Een onvoldoende voorbereide therapeut die de techniek toepast, kan dan het risico op overstimulatie of hertraumatisering vergroten. Een grondige diagnostiek en een goede therapeutische relatie zijn noodzakelijke voorwaarden om te bepalen of EMDR op dat moment een passende behandeling is.

Hangt het effect van EMDR af van de therapeut?

Zeker. De kwaliteit van de therapeut is een bepalende factor. EMDR is meer dan alleen het volgen van een vinger of geluidjes. Een deskundige therapeut weet hoe hij een veilige omgeving moet creëren, de behandeling goed moet voorbereiden en hoe hij moet omgaan met sterke emotionele reacties tijdens een sessie. Een therapeut met onvoldoende opleiding kan de procedure verkeerd toepassen, bijvoorbeeld door te snel te gaan of onvoldoende stabilisatietechnieken te gebruiken. Dit kan leiden tot tegenwerking. Kies daarom altijd een therapeut die gecertificeerd is in EMDR en ervaring heeft met jouw specifieke problemen.