Kan EMDR ook Averechts werken?

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) is een krachtige en wetenschappelijk onderbouwde therapie voor de verwerking van traumatische herinneringen. Het is een eerste-keus behandeling voor PTSS, waarbij succespercentages hoog liggen. Het proces richt zich direct op de pijnlijke kern van een herinnering, met als doel de emotionele lading ervan te verminderen en adaptieve verwerking op gang te brengen. Deze effectiviteit maakt EMDR tot een hoeksteen van de moderne traumabehandeling.

Desondanks is elke therapeutische interventie, hoe goed onderbouwd ook, niet zonder potentiële risico's. De vraag of EMDR averechts kan werken, is dan ook een legitieme en belangrijke overweging. Het 'averechts werken' moet hierbij niet worden gezien als een fundamenteel falen van de methode, maar veeleer als een complexe uitkomst waarbij de intensiteit van de behandeling, individuele kwetsbaarheden of specifieke omstandigheden een rol kunnen spelen.

In de praktijk kan dit zich uiten in een tijdelijke toename van symptomen, zoals heviger worden van nachtmerries, emotionele overbelasting of het (her)opduiken van vermeden herinneringen. Soms kan een sessie onvoldoende worden afgerond, waardoor een patiënt in een staat van verhoogde arousal blijft. Deze reacties zijn vaak onderdeel van het verwerkingsproces, maar vereisen een zeer zorgvuldige begeleiding door een goed opgeleide therapeut om te voorkomen dat ze escaleren en het vertrouwen in de therapie ondermijnen.

Dit artikel onderzoekt de omstandigheden waaronder EMDR mogelijk ongewenste effecten kan hebben. We kijken naar factoren als stabilisatie van de cliënt voorafgaand aan de behandeling, de aanwezigheid van complexe trauma's of dissociatieve tendensen, en de cruciale rol van de therapeutische relatie en deskundigheid. Het doel is niet om de methode in diskrediet te brengen, maar om een realistisch en genuanceerd beeld te schetsen, zodat cliënten en behandelaars geïnformeerd en voorbereid aan dit proces kunnen beginnen.

Wanneer kan EMDR-bewerking leiden tot een toename van klachten?

Hoewel EMDR een bewezen effectieve behandeling is, kan het in specifieke situaties tijdelijk of in uitzonderlijke gevallen blijvend leiden tot een toename van symptomen. Dit risico is groter wanneer bepaalde contra-indicaties of risicofactoren onvoldoende worden herkend.

Een primaire risicofactor is onvoldoende stabilisatie en veiligheid in het heden. Als cliënten geen veilige basis hebben of kampen met acute levenscrises, kan het oproepen van traumatische herinneringen overweldigend worden. De verwerking start dan vanuit een staat van reeds bestaande overprikkeling, wat leidt tot emotionele overbelasting.

Ook bij complexe trauma's of vroegkinderlijk chronisch trauma is voorzichtigheid geboden. Deze herinneringen zijn vaak gefragmenteerd en sterk verbonden met het zelfbeeld. Standaard EMDR-protocollen kunnen onvoldoende zijn, en het risico op retraumatisering, dissociatie of het activeren van een cascade aan onderling verbonden herinneringen is reëel, wat de klachten kan doen escaleren.

Een andere kritische factor is de aanwezigheid van ernstige dissociatieve stoornissen. Zonder gespecialiseerde screening en aanpassing kan EMDR dissociatieve barrières doorbreken, wat leidt tot een toename van dissociatieve symptomen, verwardheid of het opnieuw beleven van trauma zonder dat integratie volgt.

Verkeerde procedurele keuzes van de therapeut dragen eveneens bij. Dit omvat het te snel opstarten van verwerking, het niet adequaat hanteren van cognitieve interweaves bij vastlopende processen, of het onvoldoende afronden van een sessie, waardoor de cliënt in een hooggestemde staat blijft. Ook het bewerken van een verkeerd target (bijvoorbeeld een secundair herinnering in plaats van de kern) kan averechts werken.

Tenslotte kan een toename optreden bij onderliggende, niet-gediagnosticeerde aandoeningen zoals een bipolaire stoornis of een psychotische kwetsbaarheid. De emotionele activering van EMDR kan in zeldzame gevallen een (hypo)manische of psychotische episode uitlokken.

Essentieel is daarom een grondige voorbereidende fase (fase 1 en 2), waarin stabilisatie, veiligheid en een gedegen traumaconceptualisatie centraal staan. Een getrainde therapeut kan risico's inschatten, het tempo aanpassen en het protocol flexibel toepassen om een toename van klachten te voorkomen.

Hoe herken je dat een behandeling niet goed verloopt en wat zijn de volgende stappen?

Een EMDR-behandeling die averechts werkt, uit zich vaak in een duidelijke verslechtering of stagnatie. Het is cruciaal om deze signalen vroegtijdig te herkennen, zowel voor de cliënt als voor de therapeut.

Signalen dat de behandeling niet goed verloopt:

Een toename van de intensiteit en frequentie van de doelgerichte herinneringen of nachtmerries is een belangrijk signaal. De cliënt kan zich overweldigd voelen buiten de sessies om. Andere alarmsignalen zijn: het ontstaan van nieuwe, ernstige symptomen zoals ernstige dissociatie, sterke vermijding van alles wat met het trauma te maken heeft, of een aanhoudend gevoel van emotionele verdoving. Ook een gebrek aan vooruitgang over meerdere sessies, ondanks goede inzet, wijst op een probleem. Soms uit zich dit in lichamelijke klachten of een algeheel gevoel van achteruitgang in het dagelijks functioneren.

De volgende stappen voor de cliënt:

Neem uw eigen gevoelens serieus en deel deze zorgen onmiddellijk met uw therapeut. Een goede therapeut zal dit niet afwijzen maar als essentiële informatie zien. Bespreek openlijk dat u het gevoel heeft dat de behandeling averechts werkt. Vraag om een pauze in de EMDR-procedure om eerst stabilisatietechnieken te versterken. Indien de therapeut uw zorgen niet erkent of geen aanpassingen maakt, is het raadzaam een second opinion bij een andere EMDR-specialist aan te vragen.

De volgende stappen voor de therapeut:

Stop direct met de bilaterale stimulatie en schakel over op stabilisatie. Evalueer grondig: is het target correct gekozen? Zijn er voldoende hulpbronnen aangeboord? Werkt de cliënt mogelijk vanuit een faalmodus in plaats van een gezonde volwassen modus? Pas het behandelplan aan. Dit kan betekenen: eerst verder werken aan stabilisatie en dissociatieproblematiek, het target herformuleren, of de sets bilaterale stimulatie verkorten. Overweeg samenwerking met of doorverwijzing naar een collega met expertise in complexe trauma's. Transparante communicatie hierover met de cliënt is fundamenteel.

Het tijdig onderkennen van een averechtse werking is geen falen, maar een essentieel onderdeel van een veilige en uiteindelijk effectieve traumabehandeling.

Veelgestelde vragen:

Kan EMDR-therapie mijn klachten juist verergeren?

Dat is een begrijpelijke zorg. In de meeste gevallen is EMDR een veilige en bewezen effectieve behandeling. Toch kan het bij een klein deel van de mensen voorkomen dat klachten tijdelijk toenemen. Dit uit zich soms in heftigere emoties, levendigere herinneringen of meer onrust direct na een sessie of in de dagen erna. Meestal is dit een teken dat het verwerkingsproces op gang is gekomen. Een ervaren therapeut houdt hier rekening mee, bereidt je hierop voor en plant sessies met voldoende tijd ertussen. Het is van groot belang om deze reacties met je therapeut te bespreken, zodat het tempo van de behandeling kan worden aangepast. In zeer zeldzame gevallen, bijvoorbeeld bij complexe trauma's of bepaalde persoonlijkheidsproblematiek, kan onzorgvuldige toepassing meer schade aanrichten. Daarom is een grondige screening en een goede therapeutische relatie vooraf essentieel.

Ik heb gehoord dat EMDR herinneringen kan vervormen. Is dat waar?

Dit onderwerp wordt binnen de wetenschap al jaren onderzocht. Het doel van EMDR is niet om herinneringen uit te wissen, maar de lading en levendigheid ervan te verminderen. Tijdens de behandeling verandert vaak hoe je tegen de herinnering aankijkt; de feiten blijven meestal hetzelfde, maar de pijnlijke emotie eromheen neemt af. Er zijn echter aanwijzingen dat de procedure – waarbij de aandacht wordt verdeeld tussen de herinnering en een afleidende stimulus (zoals oogbewegingen) – invloed kan hebben op hoe gedetailleerd en accuraat de herinnering later wordt opgeroepen. Dit benadrukt waarom een goed opgeleide therapeut neutraal blijft en geen suggestieve vragen stelt over wat er "precies gebeurd is". De therapie richt zich op het verwerken van de ervaring zoals jij die hebt opgeslagen, niet op het reconstrueren van objectieve feiten.

Voor welke mensen wordt EMDR afgeraden?

EMDR is niet voor iedereen de eerste keuze. Therapeuten zullen extra voorzichtig zijn of een andere methode voorstellen bij mensen met een ernstige psychotische kwetsbaarheid, een dissociatieve identiteitsstoornis of zeer instabiele persoonlijkheidskenmerken. In deze situaties kan de intensiteit van de behandeling te overweldigend zijn en de stabiliteit in gevaar brengen. Ook bij actuele verslaving, ernstige suïcidaliteit of onvoldoende vermogen om emoties te reguleren wordt vaak eerst gewerkt aan meer stabiliteit. Verder is een goede lichamelijke conditie belangrijk, omdat de behandeling vermoeiend kan zijn. Een betrouwbare therapeut start altijd met een uitgebreide intake om deze risicofactoren in kaart te brengen en het behandelplan hierop af te stemmen.