Kan EMDR fout gaan?

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) is een krachtige en wetenschappelijk onderbouwde therapie voor de verwerking van traumatische herinneringen. Het wordt met succes ingezet bij PTSS, angsten en andere klachten die hun oorsprong vinden in overweldigende ervaringen. Vanwege het directe karakter van de methode, waarbij wordt gewerkt met de meest beladen beelden en gevoelens uit het verleden, vragen zowel cliënten als therapeuten zich wel eens af: wat zijn de risico's en kan EMDR eigenlijk fout gaan?

Het korte antwoord is dat EMDR, zoals elke diepgaande psychologische interventie, niet zonder potentiële complicaties is. Wanneer het protocol niet zorgvuldig wordt gevolgd, de voorbereiding ontoereikend is of de therapie wordt toegepast buiten de grenzen van zijn effectiviteit, kunnen er onbedoelde negatieve effecten optreden. Deze lopen uiteen van een toename van acute distress tot een onvolledige of inefficiënte verwerking, die de klachten kan laten bestaan of zelfs verergeren.

Een goed verloop van EMDR is in hoge mate afhankelijk van de expertise van de therapeut en een solide therapeutische relatie. De therapeut moet niet alleen de techniek beheersen, maar ook expert zijn in stabilisatie en het nauwkeurig kunnen inschatten van de draagkracht van de cliënt. Het starten met verwerking zonder voldoende hulpbronnen of 'vensters van tolerantie' te hebben opgebouwd, is een van de belangrijkste valkuilen die kan leiden tot overbelasting, retraumatisering of abortie van de behandeling.

In deze artikel onderzoeken we de specifieke situaties waarin EMDR-problemen kan opleveren. We kijken naar de mogelijke valkuilen in het proces, de tekenen die wijzen op problematische verwerking, en de cruciale maatregelen die genomen kunnen worden om risico's te minimaliseren. Het doel is niet om de effectiviteit van EMDR in twijfel te trekken, maar wel om een realistisch en genuanceerd beeld te schetsen van de voorwaarden waaronder deze therapie veilig en succesvol kan worden toegepast.

Welke bijwerkingen of negatieve reacties kunnen optreden tijdens een sessie?

EMDR is een veilige methode, maar het actief verwerken van traumatische herinneringen kan intense en soms onverwachte reacties oproepen. Deze reacties zijn vaak tijdelijk en maken deel uit van het verwerkingsproces, maar het is essentieel om ze te herkennen.

Emotionele en lichamelijke reacties tijdens de bilaterale stimulatie komen vaak voor. Patiënten kunnen overweldigende emoties zoals intense angst, verdriet, boosheid of schaamte ervaren. Ook fysieke sensaties die bij de oorspronkelijke gebeurtenis hoorden, zoals pijn, misselijkheid, duizeligheid of een verhoogde hartslag, kunnen terugkeren.

Cognitieve effecten kunnen optreden. Sommige mensen ervaren verwarring, desoriëntatie of een stortvloed aan beelden en gedachten die moeilijk te sturen zijn. In zeldzame gevallen kan een toename van levendige herinneringen of nachtmerries kort na de sessie plaatsvinden voordat verbetering intreedt.

Een risico is het onvolledig verwerken van het trauma. Als een sessie voortijdig wordt afgebroken of de verwerking niet wordt voltooid, kan de patiënt achterblijven met verhoogde emotionele ontregeling zonder de nodige resolutie. Dit kan het gevoel van controle tijdelijk ondermijnen.

Zeer zelden kan een dissociatieve reactie optreden, waarbij de patiënt zich sterk afgescheiden voelt van het lichaam of de emoties. Een getrainde therapeut zal dit herkennen en de procedure aanpassen of pauzeren om stabilisatie te bieden.

Het is cruciaal dat de therapeut vooraf een uitgebreide stabilisatiefase doorloopt en voldoende copingstrategieën aanleert. Dit stelt de patiënt in staat om met deze tijdelijke bijwerkingen om te gaan en voorkomt dat de reacties overweldigend worden.

Wanneer is EMDR niet geschikt of moet het worden aangepast?

Hoogwaardige EMDR-therapie vereist een zorgvuldige screening en voorbereiding. Er zijn situaties waarin standaard EMDR-protocollen niet direct kunnen worden toegepast, of waarin de therapie gecontra-indiceerd is totdat er stabilisatie heeft plaatsgevonden.

Absolute of tijdelijke contra-indicaties zijn onder meer een actieve psychose, manie of een onbehandelde dissociatieve identiteitsstoornis (DIS). Ook bij een acuut en overweldigend suïciderisico dient eerst de veiligheid gewaarborgd te worden. Bij ernstige, ongereguleerde persoonlijkheidsproblematiek is stabilisatie en vaardigheidstraining vaak een noodzakelijke eerste fase.

Situaties die een aangepaste aanpak vereisen komen vaker voor. Dit geldt voor complexe trauma's (bijv. vroegkinderlijk, chronisch misbruik), waar het verwerken van herinneringen geleidelijk en gefaseerd moet gebeuren om overweldiging te voorkomen. Ook bij ernstige dissociatieve klachten moet eerst gewerkt worden aan het versterken van de 'venster van tolerantie' en het aanleren van copingvaardigheden.

Bepaalde medische aandoeningen vragen om voorzichtigheid. Bij epilepsie, ernstige oogproblemen of neurologische aandoeningen dient met een arts overlegd te worden over de geschiktheid van oogbewegingen; auditieve of tactiele bilaterale stimulatie kan dan een alternatief zijn. Tijdens de zwangerschap, met name in het eerste trimester, wordt traumaverwerking soms uitgesteld vanwege de emotionele belasting.

Een gebrek aan therapeutische alliantie of voldoende motivatie van de cliënt kan de effectiviteit sterk verminderen. De cliënt moet in staat zijn om emotioneel aanwezig te blijven bij het materiaal zonder volledig gedissocieerd te raken. Wanneer dit nog niet mogelijk is, is EMDR premature en potentieel schadelijk.

Kortom, EMDR is een krachtige methode, maar geen universele oplossing. Een grondige diagnostiek en een op de individuele cliënt afgestemd behandelplan zijn essentieel om risico's te minimaliseren en de kans op succes te maximaliseren.

Veelgestelde vragen:

Kan EMDR schadelijk zijn of traumatische herinneringen juist verergeren?

Het is mogelijk dat EMDR tijdelijk een toename van onrust, emotionele pijn of levendigheid van herinneringen veroorzaakt. Dit is een bekend, vaak voorbijgaand effect tijdens de verwerking. Een gekwalificeerde therapeut bereidt je hierop voor en begeleidt je met technieken om emoties tussen sessies te hanteren. Echter, bij ondeskundige toepassing, bijvoorbeeld zonder voldoende stabilisatie of bij een complexe trauma-geschiedenis, kan de behandeling overweldigend aanvoelen en het vertrouwen beschadigen. Daarom is een grondige diagnostiek en een goede therapeutische relatie van groot belang om risico's te beperken.

Wat zijn tekenen dat een EMDR-therapeut niet goed werkt?

Let op signalen als de therapeut weinig uitleg geeft, geen veiligheid creëert voorafgaand aan de verwerking, of jouw grenzen negeert. Andere waarschuwingssignalen zijn het ontbreken van een behandelplan, druk om te snel moeilijke herinneringen aan te pakken, en het bagatelliseren van jouw reacties. Een goede therapeut besteedt tijd aan voorbereiding, past het tempo op jou aan en evalueert regelmatig.

Ik heb na EMDR last van nieuwe, verontrustende beelden. Is dat normaal?

Ja, dat kan voorkomen. Het verwerken van een herinnering kan soms gerelateerde beelden of gedachten naar boven brengen. Dit is onderdeel van het natuurlijke verwerkingsproces. Bespreek dit direct met je therapeut. Zij kunnen helpen deze nieuwe elementen te plaatsen en, indien nodig, het behandelplan aan te passen. Het niet bespreken ervan kan de behandeling belemmeren.