Kan EMDR helpen bij langdurig trauma?

Trauma dat zich over een lange periode uitstrekt, vaak aangeduid als complex trauma, laat diepe en ingewikkelde sporen na in iemands leven. In tegenstelling tot een eenmalige schokkende gebeurtenis, ontstaat complex trauma uit herhaalde ervaringen zoals verwaarlozing, misbruik of geweld in de jeugd, langdurige pesten of gevangenschap. Deze ervaringen kunnen het fundament van iemands zelfbeeld, gevoel van veiligheid en vermogen tot relaties ingrijpend aantasten. De gevolgen zijn vaak hardnekkig en manifesteren zich in een complex web van klachten, waaronder ernstige emotionele disregulatie, dissociatie, chronische schaamte en problemen met hechting.

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) is een bewezen effectieve therapievorm voor de verwerking van posttraumatische stressstoornis (PTSS), met name bij trauma's die het gevolg zijn van eenmalige incidenten. De kernvraag bij langdurig, complex trauma is echter of deze methode, die vaak wordt geassocieerd met het verwerken van specifieke, herkenbare herinneringen, ook toereikend is voor diepgewortelde en diffuse pijn die soms geen duidelijk 'begin en einde' kent. Het gevaar van hertraumatisering bij het direct aanraken van overweldigende levensgeschiedenissen is een reële zorg voor zowel cliënt als behandelaar.

Desondanks heeft de klinische praktijk en wetenschappelijk onderzoek aangetoond dat EMDR, mits aangepast en ingebed in een gefaseerd en gestabiliseerd behandeltraject, een krachtig instrument kan zijn. De uitdaging ligt niet in de effectiviteit van de methode op zich, maar in de zorgvuldige voorbereiding. Een veilige therapeutische relatie en het eerst aanleren van stabiliserende vaardigheden zijn absoluut noodzakelijke voorwaarden voordat men aan het daadwerkelijke verwerkingswerk begint. Binnen dit kader kan EMDR dan worden ingezet om specifieke, geladen herinneringen die als 'knopen' in het levensverhaal liggen, één voor één te ontladen en te integreren, waardoor de algehele last van het verleden stap voor stap vermindert.

Veelgestelde vragen:

Ik heb al meer dan twintig jaar last van een jeugdtrauma. Ik heb verschillende gesprekstherapieën geprobeerd, maar het voelt alsof ik er steeds weer over praat zonder dat de lading er echt afgaat. Kan EMDR nog iets voor mij betekenen, ook na zo'n lange tijd?

Ja, EMDR kan een zinvolle behandeling zijn, zelfs voor trauma's die decennia geleden hebben plaatsgevonden. Het werkingsmechanisme van EMDR is anders dan bij gesprekstherapie. Waar praten vaak gericht is op begrip en verwerking via het verhaal, richt EMDR zich direct op de manier waarop de herinnering is opgeslagen. Bij langdurige trauma's zijn de beelden, gedachten en gevoelens vaak nog net zo intens als vroeger. Tijdens een EMDR-sessie word je gevraagd de beladen herinnering op te roepen, terwijl je tegelijkertijd een afleidende stimulus krijgt, zoals het volgen van de hand van de therapeut of het horen van geluiden via een koptelefoon. Dit proces lijkt het brein te helpen de herinnering opnieuw te verwerken. De scherpe randjes gaan er vaak af; de herinnering vervaagt niet, maar de intense emotionele lading die erbij hoort vermindert wel. Veel mensen met oude trauma's geven aan dat na EMDR de herinnering minder levendig en minder pijnlijk aanvoelt. Het is wel aan te raden dit met een ervaren EMDR-therapeut te bespreken, die kan beoordelen of de behandeling in jouw specifieke situatie passend is.

Hoe ziet een EMDR-behandeling er concreet uit voor iemand met complex trauma, bijvoorbeeld door herhaaldelijk misbruik in de jeugd? Is het niet te overweldigend?

Bij complexe trauma's wordt EMDR altijd met grote zorg en vaak in een gefaseerde aanpak toegepast. Een therapeut zal niet zomaar meteen met het zwaarste trauma beginnen. Eerst wordt er gewerkt aan stabilisatie en veiligheid. Je leert technieken om met sterke emoties om te gaan. Vervgens wordt er samen een plan gemaakt: met welke herinnering beginnen we, en wat is een haalbaar doel? Tijdens de sessie zelf heb je als cliënt veel controle. Je blijft altijd in het hier-en-nu, bijvoorbeeld door te voelen dat je met je voeten op de grond zit. De therapeut vraagt regelmatig hoe het met je gaat en kan de intensiteit aanpassen. Het kan inderdaad zwaar zijn, maar het verschil met vroeger is dat je nu niet alleen bent. De therapeut begeleidt het proces en zorgt dat het niet uit de hand loopt. Soms wordt er tussen de sets door even gepauzeerd om op adem te komen. Het doel is niet om je te overweldigen, maar om stap voor stap de lading van de verschillende herinneringen te verminderen, waardoor je meer rust krijgt.

Ik heb gehoord dat EMDR vooral goed werkt voor eenmalige schokkende gebeurtenissen, zoals een ongeluk. Mijn trauma komt door jarenlange verwaarlozing en emotionele afwijzing. Heeft het dan nog zin?

Die gedachte was vroeger wijdverbreid, maar de praktijk en onderzoek hebben laten zien dat EMDR ook voor dit soort trauma's waardevol kan zijn. Bij verwaarlozing gaat het vaak niet om één specifieke herinnering, maar om een patroon van gevoelens en overtuigingen over jezelf, zoals "Ik ben niet de moeite waard" of "Ik moet alles alleen doen". Bij EMDR voor zulke trauma's wordt vaak niet alleen gewerkt met concrete herinneringen, maar ook met die negatieve kernovertuigingen en de bijbehorende lichaamsgevoelens. De therapeut kan je vragen een situatie op te roepen die dat gevoel van afwijzing goed samenvat. Door die te verwerken, kan de kracht van de hele overtuiging verminderen. Het is een gevoeliger proces dan bij een eenmalige gebeurtenis en vergt meestal meer sessies. De therapie richt zich op de meest representatieve of pijnlijke momenten uit die lange periode. Het resultaat is niet dat je je jeugd vergeet, maar dat de emotionele pijn die eraan vastzit, minder wordt. Hierdoor ontstaat er vaak ruimte voor nieuwe, meer helpende gedachten over jezelf.