Kan EMDR paniekaanvallen uitlokken?

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) is een bewezen effectieve therapie voor de verwerking van traumatische herinneringen en posttraumatische stressstoornis (PTSS). Het werkproces is erop gericht de emotionele lading van pijnlijke herinneringen te verminderen door tegelijkertijd aan het trauma te denken en afleidende bilaterale stimulatie, zoals oogbewegingen, te ondergaan. Dit kan echter een intens en emotioneel proces zijn.

Een logische en vaak gestelde vraag van zowel cliënten als behandelaars is of deze therapeutische methode, bedoeld om angst te verminderen, juist paniekaanvallen kan triggeren. Het korte antwoord is dat dit mogelijk is, vooral tijdens of kort na een sessie. EMDR brengt iemand namelijk tijdelijk dichter bij de opgeslagen angst, beelden en lichamelijke sensaties van het trauma, wat overweldigend kan aanvoelen.

Dit betekent geenszins dat de therapie niet werkt of onveilig is. Het is eerder een indicatie dat het verwerkingsproces actief is. Een ervaren en goed opgeleide EMDR-therapeut anticipeert hierop en zal, voorafgaand aan de verwerkingsfase, uitgebreide stabilisatie- en copingtechnieken aanleren. Het doel is niet om paniek uit te lokken, maar om door de pijnlijke herinnering heen te gaan en deze haar kracht te ontnemen, waarbij eventuele heftige emoties binnen een veilig kader worden begeleid.

Hoe EMDR tijdelijk spanning kan verhogen tijdens een sessie

Het kernmechanisme van EMDR vraagt om het bewust oproepen van het traumatische geheugen, terwijl tegelijkertijd afleidende bilaterale stimulatie (zoals oogbewegingen of tikjes) wordt gegeven. Dit actief onder ogen zien van pijnlijke herinneringen is een noodzakelijke stap in de verwerking, maar het brengt het zenuwstelsel tijdelijk in een staat van verhoogde alertheid.

De emotionele en fysiologische reacties die bij de herinnering horen, kunnen hierdoor intens worden herbeleefd. Dit kan zich uiten als een toename van spanning, onrust, hartkloppingen, transpireren of emotionele ontlading. Deze reacties zijn vaak een teken dat het verwerkingsproces op gang komt; het onderdrukte materiaal wordt actief 'aangeroerd'.

Deze verhoogde spanning is doorgaans van korte duur en blijft beperkt tot de sessie zelf of de uren erna. Het is een gefaseerd proces: door de combinatie met de bilaterale stimulatie wordt de herinnering stap voor stap minder levendig en emotioneel geladen, waardoor de spanning uiteindelijk afneemt.

Een goed opgeleide EMDR-therapeut anticipeert hierop. Hij of zij zal vooraf uitgebreide stabilisatietechnieken aanleren en de sessie zorgvuldig doseren. De therapeut houdt de spanning continu in de gaten en kan met interventies de intensiteit reguleren, om te voorkomen dat het overweldigend wordt. Het tijdelijk verhogen van spanning is dus een gecontroleerd en therapeutisch bedoeld onderdeel van de methode.

Wat te doen als je tijdens of na EMDR overweldigende gevoelens ervaart

Het is niet ongebruikelijk dat EMDR intense emoties oproept, zowel tijdens de sessie als erna. Deze gevoelens zijn vaak een teken dat het verwerkingsproces actief is. Toch is het cruciaal om hier goed mee om te gaan.

Communiceer direct met je therapeut. Tijdens de sessie is dit het allerbelangrijkste. Geef een duidelijk stopteken en beschrijf wat je ervaart. Een goede therapeut zal je helpen om grondingstechnieken toe te passen om terug contact te maken met het hier en nu, zoals het voelen van je voeten op de vloer of het beschrijven van objecten in de kamer.

Plan een rustig uur na de sessie. Verwacht niet dat je direct terug kunt keren naar dagelijkse verplichtingen. Neem de tijd om na te komen. Een kalme wandeling, rustig ademhalen of het drinken van een kop thee kunnen helpen om langzaam te landen.

Maak gebruik van veilige ankers. Dit zijn dingen die je een gevoel van veiligheid of troost geven. Denk aan een specifiek muziekstuk, een geur (zoals lavendel), een zachte deken of het bellen van een vertrouwd persoon. Richt je aandacht bewust op dit anker als de gevoelens te sterk worden.

Houd een eenvoudig dagboek bij. Schrijf op wat er opkomt zonder te veel te analyseren. Dit kan helpen om de lading van de gedachten en gevoelens te verminderen en geeft inzicht in je proces voor de volgende sessie.

Wees extra zorgzaam voor jezelf. In de dagen na een intensieve sessie heb je mogelijk meer behoefte aan rust, slaap, lichte beweging of gezonde voeding. Vermijd overmatige prikkels zoals nieuws of sociale media als dat spanning geeft.

Stel een veiligheidsplan op met je therapeut. Bespreek vooraf wat je kunt doen bij overweldigende gevoelens buiten de sessie. Welke technieken werken voor jou? Wie kun je bellen? Dit plan geeft een gevoel van controle en houvast.

Als de overweldigende gevoelens lang aanhouden of je functioneren ernstig belemmeren, is het essentieel dit met je therapeut te bespreken. De intensiteit of het tempo van de therapie kan mogelijk worden aangepast. In sommige gevallen kan aanvullende ondersteuning, zoals specifieke ademhalingsoefeningen of mindfulness, worden ingezet om je emotietolerantie te vergroten voordat je verder gaat met EMDR.

Veelgestelde vragen:

Kan een EMDR-sessie zelf een paniekaanval veroorzaken tijdens de behandeling?

Tijdens EMDR kan het oproepen van herinneringen inderdaad sterke emoties en lichamelijke sensaties activeren die op een paniekaanval kunnen lijken. Dit is een bekend onderdeel van het verwerkingsproces. De therapeut zal je voorbereiden en technieken aanleren, zoals een 'veilige plek', om met deze intense reacties om te gaan. De therapeut houdt de regie en kan de intensiteit beïnvloeden. Deze emotionele reactie is meestal tijdelijk en binnen de sessie beheersbaar. Het doel is niet om je te overweldigen, maar om de herinnering haar lading te laten verliezen.

Ik ben bang voor paniekaanvallen. Is EMDR dan nog een goede keuze voor mijn trauma?

Die angst is begrijpelijk. Een goede EMDR-therapeut zal hier uitgebreid aandacht aan besteden voordat met de verwerking wordt begonnen. Deze voorbereidingsfase is fundamenteel. Je leert dan praktische hulpmiddelen om emoties en spanning te reguleren. De therapeut werkt stap voor stap en past het tempo aan op wat je aankunt. Het is een gezamenlijke beslissing om met de verwerking te starten als jij je voldoende toegerust en veilig voelt. Bespreek deze angst dus altijd openlijk tijdens de intake.

Hoe lang kan de onrust of angst na een EMDR-sessie aanhouden? Wanneer is dit normaal en wanneer niet?

Het is normaal dat de verwerking nog even doorwerkt na een sessie. Je kunt je enkele uren tot een paar dagen wat meer onrustig, moe of emotioneel voelen. Dit neemt meestal geleidelijk af. Het is een teken dat het werk in je brein doorgaat. Neem in de uren na een sessie daarom wat rust. Bel je therapeut als de intense gevoelens na enkele dagen niet afnemen, versterken of je dagelijks functioneren ernstig belemmeren. Dan kan het nodig zijn om de aanpak bij een volgende sessie aan te passen. Goed contact met je therapeut hierover is nodig.