Kun je flauwvallen tijdens een paniekaanval?

Een paniekaanval is een intense golf van angst die zowel lichamelijk als mentaal overweldigend kan aanvoelen. Het lichaam schakelt over op een overlevingsmodus, wat een cascade van symptomen veroorzaakt: een bonzend hart, kortademigheid, duizeligheid en trillen. In deze staat van hyperalertheid kan het voelen alsof je de controle volledig verliest, en een veelgehoorde, angstige gedachte is: "Ik ga nu flauwvallen."

De biologie van een paniekaanval staat echter haaks op het mechanisme dat leidt tot daadwerkelijk flauwvallen. Flauwvallen (syncope) wordt meestal veroorzaakt door een daling van de bloeddruk of hartslag, wat resulteert in onvoldoende bloedtoevoer naar de hersenen. Tijdens een paniekaanval gebeurt precies het tegenovergestelde: het sympathische zenuwstelsel wordt geactiveerd, waardoor de hartslag en bloeddruk juist stijgen.

De sensatie van duizeligheid of lichtheid in het hoofd tijdens een aanval is dus reëel, maar wordt vaak veroorzaakt door hyperventilatie. Snel en oppervlakkig ademen verstoort het natuurlijke evenwicht van zuurstof en koolzuurgas in het bloed, wat tintelingen en een gevoel van onwerkelijkheid kan geven. Hoewel dit beangstigend is, leidt deze fysiologische reactie bijna nooit tot bewustzijnsverlies. Het begrijpen van dit onderscheid is een cruciale eerste stap in het doorbreken van de cyclus van angst voor de angst zelf.

Veelgestelde vragen:

Ik ben tijdens een paniekaanval duizelig en heb het gevoel dat ik wegval. Kan ik daadwerkelijk flauwvallen?

Het is begrijpelijk dat je dit denkt, want de sensaties kunnen heel intens zijn. Het korte antwoord is dat flauwvallen tijdens een paniekaanval zeer onwaarschijnlijk is. Tijdens een paniekaanval maakt je lichaam stresshormonen aan, zoals adrenaline. Hierdoor stijgen je hartslag en bloeddruk juist – dit staat bekend als de 'vecht-of-vlucht'-reactie. Flauwvallen (syncope) treedt daarentegen meestal op bij een plotselinge daling van de bloeddruk of hartslag. De angst om flauw te vallen is dus een zeer sterk symptoom van de paniek zelf, maar het lichaam is fysiologisch in een toestand die flauwvallen tegenwerkt. De duizeligheid ontstaat vaak door hyperventilatie, wat de balans van zuurstof en koolzuur in je bloed verstoort.

Waarom voel ik me zo licht in het hoofd en wankel, als ik niet flauwval? Het voelt zo echt.

Dat gevoel is volkomen echt en heeft een duidelijke fysieke oorzaak. Twee processen spelen hierbij een hoofdrol. Ten eerste ga je tijdens paniek vaak sneller en oppervlakkiger ademen (hyperventileren). Dit leidt tot een verlaging van het koolzuurgehalte in je bloed, wat bloedvaten in de hersenen vernauwt. Het gevolg is een verminderde zuurstoftoevoer, wat duizeligheid, tintelingen en een gevoel van onwerkelijkheid veroorzaakt. Ten tweede zorgt de adrenaline voor een verhoogde spierspanning en een scherpe zintuiglijke waarneming. Je staat letterlijk 'op scherp'. De combinatie van deze lichamelijke veranderingen creëert dat overweldigende, angstige gevoel van instabiliteit en het idee dat je lichaam het begeeft, terwijl het eigenlijk in alarmstand staat.

Mijn angst om flauw te vallen in het openbaar houdt me thuis. Wat kan ik doen?

Die angst is zeer beperkend, maar er zijn stappen om deze te verminderen. Begrijpen dat flauwvallen bijna onmogelijk is tijdens paniek, is een eerste fundament. Vervolgens kan exposure, oftewel blootstelling, helpen. Begin klein: loop eerst even naar de voordeur, dan naar de tuin, dan een kort blokje om. Focus tijdens deze oefeningen op je ademhaling – probeer langzaam uit te ademen, bijvoorbeeld door je lippen te tuiten alsof je door een rietje blaast. Dit reguleert het koolzuurgehalte en vermindert duizeligheid. Zoek ook afleiding in je omgeving: tel bijvoorbeeld het aantal rode voorwerpen dat je ziet. Deze oefeningen trainen je zenuwstelsel om te ervaren dat de gevreesde ramp (flauwvallen) uitblijft, waardoor de angst grip op je verliest. Steun van een psycholoog voor cognitieve gedragstherapie kan dit proces goed begeleiden.