Wanneer werd de opioïdenepidemie uitgeroepen?

Het uitroepen van de opioïdenepidemie was geen enkele, officiële verklaring op een specifieke dag. Het was een geleidelijk besef dat zich over jaren ontvouwde, terwijl de dodentol in de Verenigde Staten gestaag en alarmerend steeg. De crisis kent zijn oorsprong in de late jaren 1990, met de agressieve marketing van krachtige, synthetische pijnstillers zoals oxycodon. Artsen schreven deze middelen in groten getale voor, vaak onvoldoende bewust van het enorme verslavingsrisico.

Het besef dat dit geen reeks van individuele tragedies meer was, maar een volksgezondheidscrisis van historische omvang, kristalliseerde zich rond het midden van de jaren 2010. Een cruciaal moment was de officiële erkenning door de Amerikaanse overheid. In oktober 2017 verklaarde de toenmalige president Donald Trump de opioïdencrisis tot een "nationale noodsituatie op het gebied van de volksgezondheid" (public health emergency). Deze formele verklaring was een direct antwoord op de schokkende cijfers van de Centers for Disease Control and Prevention (CDC), die aantoonden dat opioïdenoverdoses de belangrijkste doodsoorzaak waren geworden voor Amerikanen onder de 50 jaar.

De term "epidemie" werd dus niet door één instantie op één dag uitgeroepen, maar werd het onontkoombare label voor een crisis die in golven veranderde: van voorgeschreven pillen naar heroïne, en vervolgens naar de uiterst dodelijke synthetische opioïde fentanyl. De erkenning in 2017 markeert het moment waarop de omvang en urgentie van de catastrofe onmiskenbaar en onweerlegbaar werden vastgesteld op het hoogste politieke niveau.

Veelgestelde vragen:

Wat wordt er precies bedoeld met het "uitroepen" van een opioïdenepidemie? Is dat een officiële verklaring?

Ja, dat is een officiële verklaring van een overheids- of gezondheidsinstantie. In de Verenigde Staten riep het ministerie van Volksgezondheid in oktober 2017 de crisis uit tot een "public health emergency" (een noodsituatie voor de volksgezondheid). Deze formele stap maakt extra middelen en beleidsmaatregelen mogelijk. Het was een erkenning dat het probleem nationale proporties had aangenomen en een gecoördineerde, dringende aanpak vereiste. Dergelijke verklaringen worden niet lichtvaardig afgegeven.

Was de epidemie er dan plotseling in 2017, of speelde het probleem al langer?

Het probleem bouwde zich over twee decennia op. De crisis begon eind jaren 90 met de agressieve marketing van nieuwe, zogenaamd minder verslavende pijnstillers. Het aantal voorschriften en misbruik nam gestaag toe. Rond 2010 verschoof het probleem naar illegale straatdrugs zoals heroïne en later vooral fentanyl. De officiële erkenning in 2017 kwam dus laat; het was het formele besef dat een al jaren groeiende crisis een nationaal gezondheidsnoodtoestand was geworden.

Geldt deze epidemie alleen voor de Verenigde Staten, of ook voor Nederland?

De formele noodsituatie werd in de VS uitgeroepen. De omvang en aard van het probleem zijn daar het ernstigst. In Nederland is het gebruik van voorgeschreven opioïden de afgelopen jaren ook toegenomen, maar het leidt veel minder vaak tot misbruik en sterfte. Het Nederlandse voorschrijfbeleid is strenger en het gezondheidssysteem is anders ingericht. Toch houden Nederlandse autoriteiten de ontwikkelingen scherp in de gaten om een vergelijkbare crisis hier te voorkomen.

Wat waren de directe gevolgen van die officiële erkenning in 2017?

De verklaring maakte het mogelijk om sneller te handelen en geld vrij te maken. Er kwam meer aandacht voor behandeling in plaats van alleen strafrechtelijke aanpak. Middelen gingen naar het verspreiden van het overdosis-remmende middel naloxon, naar bewustwordingscampagnes en naar programma's voor pijnbestrijding zonder opioïden. Het zette het onderwerp steviger op de politieke agenda. Critici zeggen echter dat de maatregelen onvoldoende waren en dat de financiering beperkt bleef.