Wat is EMDR bij kinderen en jongeren?

Het leven van een kind of jongere kan soms plotseling worden overschaduwd door een ingrijpende gebeurtenis. Een ongeluk, pesten, het verlies van een dierbare, medische ingrepen of geweld kunnen diepe sporen nalaten. Deze ervaringen kunnen vast komen te zitten in het geheugen, samen met de intense beelden, angsten, geluiden en emoties van dat moment. Zelfs lang na de gebeurtenis kan een geur, een geluid of een gedachte deze overweldigende gevoelens weer volledig naar boven brengen, alsof het gevaar nú opnieuw plaatsvindt.

EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) is een wetenschappelijk bewezen therapievorm die speciaal ontwikkeld is om dergelijke vastgelopen herinneringen te verwerken. Bij kinderen en jongeren wordt de behandeling op een speelse, aan de leeftijd aangepaste manier toegepast. Het uitgangspunt is dat het brein een natuurlijk vermogen heeft om ervaringen te verwerken, maar dat dit vermogen bij schokkende gebeurtenissen kan blokkeren. EMDR helpt deze blokkade op te heffen.

De kern van de behandeling ligt in het activeren van het natuurlijke verwerkingssysteem van de hersenen. Terwijl het kind aan de moeilijke herinnering denkt, wordt het aandachtssysteem afwisselend geprikkeld, meestal door het volgen van de vingers van de therapeut met de ogen (bilaterale stimulatie). Dit lijkt op de snelle oogbewegingen (REM-slaap) die ook tijdens de droomfase van de slaap optreden, een fase die belangrijk is voor verwerking. Hierdoor kan de herinnering haar scherpe randjes verliezen en in het geheugen geïntegreerd worden als iets dat voorbij is, in plaats van iets dat continu bedreigend aanvoelt.

Het doel is niet dat het kind de gebeurtenis vergeet, maar dat de herinnering er niet meer toe leidt dat het lichaam en geest in een staat van alarm schieten. De angst, het verdriet of de boosheid nemen af, en er kan ruimte komen voor meer helpende gedachten over zichzelf, zoals "Het is nu voorbij" of "Ik heb het overleefd". Voor kinderen en jongeren betekent dit vaak dat zij weer met vertrouwen verder kunnen groeien, zonder dat het verleden hun dagelijkse leven blijft beheersen.

Hoe ziet een EMDR-sessie eruit voor een kind of tiener?

Een EMDR-sessie voor een kind of tiener is gestructureerd maar wordt speels en creatief aangepast aan de leeftijd en ontwikkeling. De therapeut bouwt eerst een veilige band op en legt uit wat er gaat gebeuren, vaak met behulp van metaforen zoals "het opruimen van je hersenen" of "het wegvegen van nare plaatjes".

Samen kiezen ze het doel van de sessie: een specifieke herinnering, nachtmerrie of angstige gedachte. De therapeut vraagt het kind om een beeld of situatie in gedachten te nemen en hier een cijfer voor de vervelendheid aan te geven.

Vervolgens start de bilaterale stimulatie. Bij jonge kinderen gebeurt dit vaak via afwisselende tikjes op de handen of knieën, het volgen van een lichtje op een staafje, of geluiden die via een koptelefoon afwisselend links en rechts te horen zijn. Tieners kunnen vaker gebruikmaken van oogbewegingen door een vinger of lichtbalk te volgen.

Tijdens deze stimulatie vraagt de therapeut het kind om gewoon te laten komen wat er in hem of haar opkomt. Dit kunnen nieuwe gedachten, gevoelens, beelden of lichamelijke sensaties zijn. Na elke set wordt even gepauzeerd en gevraagd: "Wat komt er nu bij je op?". Het proces gaat door tot de herinnering haar lading verliest.

De therapeut betrekt het lichaam actief, bijvoorbeeld door te vragen waar het kind het nare gevoel voelt en dit samen "weg te blazen" of te laten weggaan met de stimulatie. Er worden ook hulpbronnen ingezet, zoals een herinnering aan een veilige plek of een krachtig gevoel, om steun te bieden.

Aan het einde van de sessie wordt het kind altijd teruggebracht naar een rustige of neutrale staat. De therapeut checkt of alles weer goed is en legt uit dat het verwerkingsproces soms nog even door kan gaan. Ouders worden betrokken voor ondersteuning voor en na de sessie.

Welke klachten bij jongeren zijn geschikt voor EMDR-behandeling?

EMDR is bij jongeren vooral bekend als een effectieve behandeling voor posttraumatische stressstoornis (PTSS). Het wordt ingezet wanneer een schokkende gebeurtenis, zoals een ongeluk, geweld, pesten of het verlies van een dierbare, blijvende klachten veroorzaakt.

Naast PTSS is EMDR ook bewezen werkzaam voor andere klachten die hun oorsprong vaak vinden in ingrijpende of emotioneel belastende ervaringen. Geschikte klachten zijn onder meer aanhoudende angsten en fobieën, bijvoorbeeld na een medische ingreep of een dierenbeet.

Ook bij ernstige piekerklachten, herhalende nachtmerries en paniekaanvallen die gekoppeld zijn aan een specifieke herinnering, kan EMDR helpen. Het richt zich dan op de beelden en gedachten die aan de basis van deze angst liggen.

Bovendien wordt EMDR succesvol ingezet bij jongeren met een laag zelfbeeld of hardnekkige schaamtegevoelens, wanneer deze direct verband houden met beschamende of negatieve ervaringen uit het verleden, zoals vernedering of afwijzing.

Ook lichamelijke klachten zonder duidelijke medische oorzaak, zoals buikpijn of hoofdpijn, kunnen soms met EMDR worden behandeld als ze samenhangen met stress of onverwerkte emotionele gebeurtenissen.

Ten slotte kan de methode helpen bij gedragsproblemen zoals boze uitbarstingen of extreme prikkelbaarheid, wanneer deze reacties worden getriggerd door herinneringen aan eerdere ervaringen. EMDR vermindert de emotionele lading van die herinneringen, waardoor de reactie op huidige situaties verandert.

Veelgestelde vragen: