Wat zijn de contra-indicaties voor EMDR-therapie?

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) is een krachtige en effectieve therapievorm voor de verwerking van traumatische herinneringen. De werkzaamheid is wetenschappelijk onderbouwd voor aandoeningen zoals posttraumatische stressstoornis (PTSS). Echter, zoals bij elke medische of psychologische interventie, is EMDR niet voor iedereen in elke situatie geschikt. Het is van cruciaal belang om de contra-indicaties te kennen.

Contra-indicaties zijn voorwaarden of omstandigheden waarbij een behandeling niet moet worden toegepast, of alleen met extreme voorzichtigheid en aangepast protocol. Deze kunnen worden onderverdeeld in absolute contra-indicaties, waarbij EMDR doorgaans wordt afgeraden, en relatieve contra-indicaties, die een grondige voorbereiding, stabilisatie of aanpassing van de behandeling vereisen. Het negeren van deze factoren kan het risico op retraumatisering, verergering van symptomen of andere schade vergroten.

Deze artikel geeft een overzicht van de belangrijkste contra-indicaties voor EMDR-therapie. Het bespreekt zowel psychiatrische aandoeningen en psychologische kwetsbaarheden als bepaalde medische condities die een zorgvuldige afweging noodzakelijk maken. Het doel is niet om EMDR in diskrediet te brengen, maar om het veilige en verantwoorde gebruik ervan te benadrukken, waarbij de individuele context van de cliënt altijd leidend moet zijn.

Psychiatrische aandoeningen en instabiliteit die behandeling bemoeilijken

EMDR vereist een zekere mate van psychologische veerkracht en stabiliteit om de intensiteit van de procedure aan te kunnen. Bij sommige psychiatrische aandoeningen kan EMDR risicovol zijn of eerst aangepaste voorbereiding nodig hebben.

Een actieve psychose of een acute waanstoornis is een duidelijke contra-indicatie. De behandeling kan de psychotische symptomen versterken en het onderscheid tussen herinnering en actuele realiteit verder vervagen, wat tot gevaarlijke desoriëntatie kan leiden.

Patiënten met een ernstige dissociatieve identiteitsstoornis (DIS) of andere complexe dissociatieve stoornissen moeten uiterst zorgvuldig worden beoordeeld. Onvoorbereide EMDR kan leiden tot overweldigende dissociatie, destabilisatie van de persoonlijkheidsdelen of ongecontroleerd 'switchen'. Specialistische fasegerichte behandeling is meestal eerst nodig.

Actieve suïcidaliteit of ernstige automutilatie vormt een kritieke contra-indicatie voor directe traumabehandeling. De focus moet primair liggen op het vergroten van veiligheid, stabilisatie en crisisinterventie. EMDR zou in deze fase de emotionele belasting gevaarlijk kunnen verhogen.

Ook een ongestabiliseerde borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS) bemoeilijkt de behandeling. Extreme emotionele labiliteit, impulsiviteit en sterke dissociatieve neigingen kunnen ervoor zorgen dat de patiënt tussen sessies niet voldoende kan 'gronden', wat tot escalatie van symptomen leidt. Vaak is een langere stabilisatiefase met vaardigheidstraining (zoals DBT) vereist.

Ten slotte is voorzichtigheid geboden bij ernstige en onbehandelde comorbide aandoeningen, zoals een actieve eetstoornis of verslaving. Deze kunnen als een inadequaat copingmechanisme fungeren; als EMDR te snel wordt ingezet zonder alternatieve coping, kan dit een toename van het destructieve gedrag uitlokken.

Medische condities en medicatiegebruik die risico's verhogen

Bepaalde lichamelijke gezondheidsproblemen kunnen EMDR-therapie riskanter maken of de behandeling minder effectief doen zijn. Ernstige cardiovasculaire aandoeningen, zoals recente hartaanvallen, instabiele angina pectoris of ongecontroleerde hoge bloeddruk, vormen een belangrijk aandachtspunt. De emotionele en fysiologische opwinding die tijdens een EMDR-sessie kan ontstaan, legt extra belasting op het hart en de bloedvaten.

Neurologische aandoeningen vereisen eveneens voorzichtigheid. Dit geldt met name voor personen met een recente beroerte, ernstige epilepsie of een verhoogd risico op epileptische aanvallen. Hoewel EMDR zelf geen epilepsie veroorzaakt, kan de bilaterale stimulatie in zeldzame gevallen bij gevoelige personen een aanval uitlokken. Ook bij ernstige oogproblemen, zoals een netvliesloslating of acute glaucoom, moet de standaard oogbewegingsmethode mogelijk worden aangepast.

Het gebruik van bepaalde medicatie is een cruciale factor in de risico-inschatting. Psychofarmaca die de prikkeldrempel verlagen, zoals sommige antipsychotica of antidepressiva, kunnen de kans op ongewenste neurologische reacties vergroten. Daarnaast kan het gebruik van sterke sedativa of benzodiazepines het verwerkingsproces belemmeren, omdat deze middelen emoties en herinneringen dempen.

Een acute psychotische episode of een manische fase binnen een bipolaire stoornis zijn duidelijke contra-indicaties. EMDR kan in deze toestand de desorganisatie en verwardheid versterken. Patiënten met dissociatieve identiteitsstoornis (DIS) of complexe dissociatieve klachten hebben een gespecialiseerd, gefaseerd behandelplan nodig voordat traumaverwerking met EMDR veilig kan starten.

Een grondige medische en farmacologische anamnese door de behandelaar, eventueel in overleg met de huisarts of medisch specialist, is daarom essentieel vóór de start van de therapie. Dit om de veiligheid van de cliënt te waarborgen en, waar nodig, het behandelprotocol aan te passen of eerst een medische stabilisatie af te wachten.

Veelgestelde vragen:

Ik heb een psychotische aandoening. Kan ik EMDR therapie veilig ondergaan?

EMDR bij een actieve psychotische aandoening wordt over het algemeen afgeraden. Tijdens een psychose is het vermogen om onderscheid te maken tussen herinnering en huidige realiteit vaak verzwakt. EMDR kan intense emoties en beelden oproepen, wat het risico op verergering van psychotische symptomen kan verhogen. De therapie legt een zware belasting op het verwerkingssysteem. Eerst moet de psychotische fase volledig gestabiliseerd zijn. Daarna kan, in nauw overleg met een psychiater en een zeer ervaren EMDR-therapeut, worden gekeken of een aangepaste behandeling mogelijk is. De veiligheid van de cliënt staat altijd voorop.

Is EMDR geschikt voor iemand met ernstige, actuele suïcidegedachten?

Nee, in dat geval is EMDR niet de eerste keuze voor behandeling. De therapie kan tijdelijk de emotionele belasting verhogen. Als iemand al op het randje balanceert, kan dit extra risico's met zich meebrengen. De prioriteit ligt dan bij het creëren van veiligheid en stabiliteit. Een therapeut zal eerst werken aan het verminderen van de suïcidegedachten, bijvoorbeeld met crisisinterventie of een andere vorm van stabiliserende therapie. Pas als iemand weer steviger staat, kan EMDR voor traumabehandeling overwogen worden.

Mijn partner heeft epilepsie. Zijn er risico's verbonden aan EMDR?

Dit vraagt om voorzichtigheid en medisch overleg. De snelle oogbewegingen of andere bilaterale stimulatie (zoals tikjes) die bij EMDR worden gebruikt, kunnen in zeldzame gevallen een aanval uitlokken bij mensen met bepaalde vormen van lichtgevoelige epilepsie. Het is niet zo dat EMDR voor alle epilepsiepatiënten onmogelijk is. Een grondige medische evaluatie is nodig. De therapeut moet op de hoogte zijn van de specifieke diagnose. Soms kan worden gekozen voor een vorm van bilaterale stimulatie die minder risico loopt, zoals auditieve tikjes zonder visuele component. Overleg tussen cliënt, neuroloog en therapeut is het uitgangspunt.

Kan EMDR ook schadelijk zijn bij hele vroege jeugdtrauma's waar ik weinig herinneringen van heb?

Ja, dat is een punt van aandacht. Bij zeer vroege, pre-verbale trauma's (van voor de leeftijd van ongeveer 3 jaar) bestaat het risico op 'overflooding'. Omdat er geen duidelijke herinneringen zijn, maar wel intense lichamelige sensaties en emoties, kan de verwerking overweldigend worden. Een standaard EMDR-protocol is dan vaak niet passend. Een gespecialiseerde therapeut zal eerst moeten werken aan het opbouwen van veiligheid en emotieregulatie. Soms wordt er dan gewerkt met meer gefaseerde methoden of wordt EMDR zeer geleidelijk en met aangepaste technieken ingezet, altijd binnen de 'window of tolerance' van de cliënt.

Ik heb last van epilepsie. Kan ik EMDR-therapie veilig doen?

De relatie tussen EMDR en epilepsie wordt nog onderzocht. De typische oogbewegingen die bij EMDR worden gebruikt, kunnen in theorie een aanval uitlokken bij mensen met bepaalde vormen van lichtgevoelige epilepsie. Dit betekent niet dat EMDR per definitie onmogelijk is. Een goed gesprek met je behandelaar is nodig. Deze zal de specifieke kenmerken van je epilepsie moeten beoordelen. Er bestaan ook andere manieren om EMDR uit te voeren, zoals met auditieve of tactiele stimulatie (piepjes of tikjes), die mogelijk een veiliger alternatief zijn. De beslissing wordt altijd genomen in overleg tussen jou, je neuroloog en je therapeut, waarbij de mogelijke voordelen tegen de risico's worden afgewogen.