Wat zijn de risico's van EMDR-therapie?

Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) is een veelgebruikte en wetenschappelijk onderbouwde therapie voor de verwerking van traumatische herinneringen. De effectiviteit bij aandoeningen zoals een posttraumatische stressstoornis (PTSS) is ruimschoots aangetoond. Desondanks is het, zoals bij elke krachtige therapeutische interventie, essentieel om ook de mogelijke risico's en ongemakken te begrijpen die met de behandeling gepaard kunnen gaan.

Het therapeutische proces van EMDR is erop gericht om de emotionele lading van pijnlijke herinneringen actief te verminderen. Dit kan tijdelijk leiden tot een intensivering van symptomen. Patiënten kunnen tussen sessies door een toename ervaren van levendige dromen, aanhoudende gedachten aan het trauma of een verhoogde emotionele labiliteit. Dit is vaak een teken dat de verwerking op gang komt, maar dient wel zorgvuldig te worden gemonitord door de therapeut.

Een ander potentieel risico schuilt in het onvolledig of verstoord doorlopen van de EMDR-sessie. Als de verwerking wordt onderbroken voordat de distress voldoende is gereduceerd, kan de patiënt achterblijven met sterk activerend materiaal zonder dat er een afsluiting of nieuwe, helpende conclusie is gevormd. Dit onderstreept het belang van een goed opgeleide therapeut die het proces veilig kan begeleiden en indien nodig kan stabiliseren.

Bovendien is EMDR niet voor iedereen in elke fase even geschikt. Voor personen met ernstige dissociatieve klachten, een complex trauma zonder voldoende stabiliteit of bepaalde psychiatrische aandoeningen kan de standaardprotocol-aanpak mogelijk te overweldigend zijn. Een grondige screening en een gedegen voorbereidingsfase zijn daarom cruciaal om de risico's te minimaliseren en de veiligheid van de cliënt te waarborgen.

Onverwachte emotionele reacties tijdens en na de sessie

Een kernaspect van EMDR is het actief oproepen van belastende herinneringen. Dit proces kan, als onderdeel van de verwerking, leiden tot intense en soms onverwachte emotionele reacties die niet direct tijdens de sessie verdwijnen.

Tijdens de sessie zelf kunnen cliënten overweldigd raken door plotselinge golven van verdriet, woede, angst of machteloosheid. Deze emoties horen bij het opgerakelde materiaal en zijn vaak een teken dat het verwerkingsproces op gang komt. Het is echter mogelijk dat de bilaterale stimulatie deze gevoelens tijdelijk versterkt voordat ze afnemen.

Een belangrijk risico ligt in de periode na de sessie. De verwerking van herinneringen stopt niet wanneer de sessie eindigt. Cliënten kunnen nog uren of dagen last houden van sterke emoties, levendige dromen, terugkerende gedachten aan het behandelde trauma of een algemeen gevoel van uitputting en kwetsbaarheid. Soms komen ook gerelateerde herinneringen naar boven die eerst niet het hoofddoel van de behandeling waren.

Zonder adequate psycho-educatie en nazorg kan dit als beangstigend of contraproductief worden ervaren. Het is cruciaal dat patiënten vooraf worden gewezen op deze mogelijkheid en strategieën krijgen aangereikt om met deze nasleep om te gaan, zoals ontspanningsoefeningen of het bijhouden van een dagboek. De therapeut moet duidelijk maken dat dit een normaal, zij het uitdagend, onderdeel van het traject kan zijn.

Het verwerken van herinneringen en de invloed op bestaande herinneringen

Een kernmechanisme van EMDR is het actief ophalen en desensitiseren van een specifieke, pijnlijke herinnering. Tijdens dit proces wordt het geheugennetwerk geactiveerd. Een belangrijk theoretisch risico is dat niet alleen de beoogde herinnering wordt beïnvloed, maar dat ook gerelateerde herinneringen in dat netwerk kunnen veranderen.

Dit kan zowel een gewenst als een onbedoeld effect zijn. Soms leidt het tot een positieve generalisatie, waarbij de verwerking van één kernherinnering ook andere, vergelijkbare herinneringen minder belastend maakt. Het omgekeerde risico bestaat echter ook: het kan leiden tot een onverwachte verzwakking of vervorming van neutrale of zelfs positieve herinneringen die associatief verbonden zijn met het trauma.

Een ander punt van aandacht is de nauwkeurigheid van de herinnering. EMDR richt zich niet op de feitelijke nauwkeurigheid, maar op de emotionele lading. Tijdens de bilaterale stimulatie kunnen beelden, gedachten en gevoelens veranderen. Sommige clinici merken op dat dit mogelijk kan leiden tot een vervreemding van de oorspronkelijke herinnering, waarbij de cliënt het gevoel kan krijgen dat de herinnering niet meer volledig van hem of haar is.

Ten slotte bestaat het risico op fragmentatie of verlies van context. Bij zeer complexe trauma's met vele onderling verbonden herinneringen kan het gefocust werken aan één herinnering de samenhang in het levensverhaal tijdelijk verstoren. Het is cruciaal dat de therapeut dit proces begeleidt en helpt bij de re-integratie van de verwerkte herinnering in het autobiografisch geheugen, zodat deze een plaats krijgt in het verleden.

Veelgestelde vragen:

Ik overweeg EMDR, maar hoor soms over heftige reacties. Wat zijn de mogelijke bijwerkingen direct na een sessie?

Direct na een EMDR-sessie kunnen verschillende reacties optreden. Veel mensen ervaren vermoeidheid, alsof ze mentaal hard hebben gewerkt. Sommigen hebben last van levendige dromen of een tijdelijke toename van onrust of emotionele spanning. Het is ook mogelijk dat beelden of herinneringen die tijdens de therapie naar boven kwamen, nog even nazinderen. Deze effecten zijn meestal van korte duur, vaak niet langer dan een paar uur tot een dag. Het is verstandig om na een sessie geen zware verplichtingen in te plannen en jezelf rust te gunnen. Een therapeut zal je hier ook op voorbereiden en vaak adviseren om de ervaringen even te laten bezinken.

Kan EMDR ook schadelijk zijn en de klachten juist verergeren?

Ja, dat risico bestaat, vooral wanneer de therapie niet goed wordt toegepast of bij zeer complexe trauma's. Een bekend risico is 'over-stimulatie', waarbij het verwerkingssysteem overweldigd raakt. Dit kan leiden tot een sterke toename van angst, slapeloosheid, of het gevoel de controle te verliezen. In sommige gevallen komen er zo veel en zo heftige herinneringen naar boven dat iemand tijdelijk minder goed functioneert. Daarom is een grondige voorbereiding met een gekwalificeerde therapeut zo belangrijk. Die stelt een veilig behandelplan op, leert je stabilisatie-oefeningen voor het omgaan met spanning en gaat niet te snel. Bij een verslechtering van klachten moet dit direct met de therapeut worden besproken om het tempo of de aanpak aan te passen.

Zijn er mensen voor wie EMDR afgeraden wordt?

Ja, voor bepaalde groepen is extra voorzichtigheid geboden of wordt een andere vorm van therapie eerst aangeraden. Dit geldt bijvoorbeeld voor mensen met een actieve psychose, bepaalde persoonlijkheidsstoornissen of een zeer instabiele levenssituatie. Ook bij een geschiedenis van complexe, vroegkinderlijke trauma's is een zorgvuldige afweging nodig, omdat EMDR dan overweldigend kan zijn. Een goede therapeut zal altijd eerst een uitgebreide screening doen. Soms is het nodig om eerst te werken aan stabilisatie, emotieregulatie en een veilige therapeutische relatie voordat met traumaverwerking kan worden begonnen. De therapie is geen opzichzelfstaande methode, maar moet passen binnen een breder behandelplan.

Hoe weet ik of mijn therapeut EMDR op een veilige manier uitvoert?

Je kunt op een paar punten letten. Allereerst moet de therapeut een erkende EMDR-opleiding hebben afgerond en geregistreerd zijn bij de Vereniging EMDR Nederland (VEN). Een competente therapeut besteedt veel tijd aan de voorbereidingsfase: uitleg over de methode, het opstellen van een traumahiërarchie en het aanleren van technieken om jezelf tot rust te brengen ('veilige plek' of container-oefeningen). Hij of zij zal nooit meteen met het zwaarste trauma beginnen, maar het tempo volgen dat jij aankunt. Tijdens de sessie houdt de therapeut goed in de gaten of je niet overstuur raakt en weet hoe de sessie veilig kan worden afgesloten. Twijfel je, vraag dan gerust naar hun opleiding en werkwijze.