Welke therapie bij dwangstoornis?

Een dwangstoornis, ook wel obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) genoemd, is een complexe psychische aandoening die het dagelijks leven van een persoon ingrijpend kan verstoren. Het wordt gekenmerkt door terugkerende, ongewenste gedachten (obsessies) en repetitieve handelingen of mentale rituelen (compulsies) die worden uitgevoerd om de angst die deze gedachten oproepen, te neutraliseren of te verminderen. Voor wie ermee kampt, voelt het vaak als een gevangenschap in een uitputtende cyclus van angst en tijdelijke verlichting.

Gelukkig is een dwangstoornis zeer goed te behandelen. De afgelopen decennia is er aanzienlijke wetenschappelijke vooruitgang geboekt in het begrijpen van effectieve interventies. De behandeling richt zich niet op het volledig elimineren van obsessieve gedachten – die kunnen bij iedereen voorkomen – maar op het fundamenteel veranderen van de reactie daarop. Het doel is om de vicieuze cirkel te doorbreken en de invloed van de stoornis op het leven terug te dringen.

De eerste keuze behandeling voor dwangstoornis is een specifieke vorm van psychotherapie: Exposure en Response Prevention (ERP), vaak onderdeel van een cognitief-gedragstherapeutisch (CGT) kader. Deze evidence-based methode is wetenschappelijk ruimschoots onderbouwd als de meest effectieve therapievorm. Bij ERP leert men, onder begeleiding van een gespecialiseerde therapeut, stapsgewijs en gecontroleerd confronteren met datgene wat angst oproept (exposure), terwijl men de compulsie of vermijding actief nalaat (response prevention). Hierdoor leert het brein dat de gevreesde catastrofe uitblijft en dat de angst vanzelf afneemt.

Naast ERP kan ook cognitieve therapie een waardevolle rol spelen, met name bij het uitdagen en bijstellen van de vaak catastrofale interpretaties en overtuigingen die aan de obsessies ten grondslag liggen. Voor sommige mensen, vooral bij ernstige klachten, wordt een combinatie van therapie en medicatie overwogen. Selectieve serotonine-heropnameremmers (SSRI's) in een hogere dosering dan bij depressie worden dan vaak voorgeschreven. De keuze voor een therapie is altijd maatwerk en wordt gemaakt in nauw overleg tussen cliënt en een goed geïnformeerde hulpverlener.

Veelgestelde vragen:

Is medicatie altijd nodig bij de behandeling van een dwangstoornis?

Nee, medicatie is niet in alle gevallen noodzakelijk. De eerste keuze behandeling voor een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) is een specifieke vorm van psychotherapie: Exposure met Responsepreventie (ERP). Bij deze methode oefent u, onder begeleiding van een therapeut, met situaties die de dwanggedachten oproepen, zonder de bijbehorende dwanghandeling uit te voeren. Hierdoor leert uw brein dat de gevreesde gevolgen uitblijven en neemt de angst af. Medicatie, vaak antidepressiva van de SSRI-groep, wordt overwogen als de klachten zeer ernstig zijn, als psychotherapie onvoldoende resultaat geeft, of als iemand daar zelf de voorkeur aan geeft. Een combinatie van beide kan ook. De beslissing hierover maakt u in overleg met uw behandelaar.

Hoe ziet Exposure met Responsepreventie (ERP) er in de praktijk uit?

ERP-therapie wordt stapsgewijs opgebouwd. Eerst brengen u en de therapeut uw dwanggedachten en -handelingen in kaart. Vervolgens stelt u samen een 'angsthiërarchie' op: een lijst van situaties, van minder naar meer angstaanjagend. De therapie begint met oefeningen uit de middenmoot. Stel, u heeft smetvrees en controleert vaak de kraan. Een oefening kan zijn: de kraan aanraken en daarna 30 minuten niet uw handen wassen. U doorstaat de opkomende angst zonder de dwanghandeling (responsepreventie). De therapeut ondersteunt u hierbij. Gaandeweg neemt de angst af en pakt u moeilijkere situaties aan, zoals een deurklink aanraken. Deze herhaalde confrontatie leert uw brein dat de gevreesde ramp, zoals ernstige besmetting, niet plaatsvindt.

Werkt cognitieve therapie ook bij OCS?

Cognitieve therapie kan een waardevolle aanvulling zijn, vooral bij hardnekkige dwanggedachten. Bij Exposure met Responsepreventie (ERP) ligt de nadruk op het veranderen van gedrag. Cognitieve therapie richt zich op het onderzoeken en bijstellen van de gedachten die aan de dwang ten grondslag liggen. Mensen met OCS hechten vaak een te grote betekenis aan hun indringende gedachten (bijvoorbeeld: "Als ik dénk dat iemand ziek wordt, dan ben ik verantwoordelijk als het gebeurt"). De therapeut helpt u om deze interpretaties te onderzoeken en er realistischer tegenaan te kijken. Meestal wordt cognitieve therapie gecombineerd met ERP, wat we Cognitieve Gedragstherapie (CGT) noemen. Vooral wanneer er veel irrationele overtuigingen zijn, kan dit de effectiviteit van de behandeling vergroten.

Mijn kind heeft dwang. Is de behandeling hetzelfde?

De kernprincipes zijn gelijk, maar de aanpak wordt aangepast aan de leeftijd en ontwikkeling. Voor kinderen en jongeren is Exposure met Responsepreventie (ERP) eveneens de meest aanbevolen behandeling. Het is van groot belang dat ouders of verzorgers actief worden betrokken in de therapie. De therapeut leert het gezin hoe het kan reageren op dwanghandelingen, bijvoorbeeld door niet mee te gaan in geruststelling of controle. Ouders leren hoe ze hun kind kunnen ondersteunen bij het oefenen, zonder over te nemen. De oefeningen worden vaak speelser en creatiever vormgegeven. Soms wordt er gewerkt met een beloningssysteem voor moed. Medicatie bij kinderen wordt zeer zorgvuldig overwogen, meestal alleen bij ernstige klachten en altijd in combinatie met therapie. Overleg met een gespecialiseerde kinder- en jeugdpsychiater of -psycholoog is hierin leidend.