Welke soorten gedragsverslavingen zijn er?

Wanneer we aan verslaving denken, komen al snel middelen als alcohol, drugs of nicotine in beeld. Er bestaat echter een categorie verslavingen die niet draait om een stof, maar om een dwangmatig en onbeheersbaar gedrag. Dit zijn gedragsverslavingen, ook wel procesverslavingen genoemd. Kenmerkend is dat een persoon een bepaalde handeling of reeks handelingen steeds moet herhalen om een gevoel van beloning of opluchting te ervaren, ondanks de negatieve gevolgen voor het dagelijks functioneren, de gezondheid en de sociale relaties.

De wetenschappelijke erkenning van deze aandoeningen groeit. Waar gokverslaving al langer als ernstige stoornis wordt gezien, worden ook andere compulsieve gedragingen steeds serieuzer onderzocht. Het gemeenschappelijke thema is de onweerstaanbare drang en het verlies van controle, waarbij het gedrag centraal komt te staan in het leven van de persoon.

In dit overzicht exploreren we de belangrijkste en meest voorkomende vormen van gedragsverslaving. Van de digitale verleidingen van het internet tot de intensiteit van een winkelspreekuur, en van de spanning bij het gokken tot de lichamelijke obsessie bij sporten. Het zijn allemaal uitingen van hetzelfde onderliggende mechanisme: een verslaving aan een handeling die tijdelijk een emotionele leegte opvult, maar op de lange termijn vaak leidt tot problemen.

Veelgestelde vragen:

Is een verslaving aan sociale media echt een erkende gedragsverslaving?

Ja, problematisch gebruik van sociale media wordt door veel experts wel degelijk als een serieuze gedragsverslaving gezien. Het kenmerkt zich door een continue preoccupatie met platforms, het niet kunnen controleren van de tijd die eraan besteed wordt, en het voortzetten van het gebruik ondanks negatieve gevolgen zoals slaaptekort, verwaarlozing van echte contacten of slechtere prestaties op school of werk. De constante behoefte aan likes, comments en het bijhouden van feeds activeert het beloningssysteem in de hersenen, vergelijkbaar met andere verslavingen. Het staat wel vaak in verband met onderliggende problemen zoals eenzaamheid of angst.

Ik speel elke dag een paar uur games. Wanneer wordt het een verslaving?

Het onderscheid tussen een hobby en een verslaving ligt niet alleen in de tijd, maar vooral in de gevolgen en de controle. Je kunt spreken van een gameverslaving als het gamen je belangrijkste activiteit wordt, boven alle andere interesses. Andere signalen zijn: het niet kunnen stoppen of minderen, rusteloosheid of irritatie als je niet kunt gamen, het gebruik om aan vervelende gevoelens te ontsnappen, en het blijven spelen ook al leidt het tot conflicten met je omgeving, slechtere cijfers of verwaarlozing van je werk. Als je merkt dat je sociale leven, slaap of verantwoordelijkheden eronder lijden, is het verstandig hier serieus naar te kijken.

Bestaat er ook zoiets als een werkverslaving?

Zeker. Werkverslaving, vaak 'workaholism' genoemd, is een ernstige gedragsverslaving waarbij iemand obsessief en compulsief bezig is met werk. Het gaat niet om productiviteit, maar om een innerlijke drang en onvermogen om los te komen. Verslaafden denken constant aan werk, verwaarlozen hun gezondheid, gezin en vrije tijd, en werken vaak door ondanks uitputting of tegen medisch advies in. In tegenstelling tot gewoon hard werken, brengt het weinig voldoening en is het vooral een manier om met negatieve emoties of leegte om te gaan. Het leidt vaak tot burn-out en relationele problemen.

Kun je verslaafd raken aan winkelen?

Ja, dat kan. Koopverslaving is een gedragsverslaving die draait om de kick van het kopen zelf, niet om het bezit van de spullen. Mensen met deze verslaving ervaren een sterke, onweerstaanbare drang om te winkelen, vaak gevolgd door schuldgevoelens, schaamte en financiële problemen. Het kopen wordt gebruikt als middel om met stress, verdriet of een laag zelfbeeld om te gaan. De aankopen worden vaak verstopt, ongebruikt weggegooid of teruggestuurd. Het kan leiden tot enorme schuldenlast, leugens tegen familie en een gevoel van controleverlies.